Jan Wjela-Radyserb – demokrat za ćichim

Přinošk k jeho stotym posmjertninam 19. januara 1907

Sigmund Musiat

Smy zwučeni, swojim zasłužbnym narodnym prócowarjam při kulojtej róčnicy mały pomnik stajić. To runjewon trjeba njebudźe. Na Wjelu su hižo ći pomyslili, kotřiž su na jeho Budyskim bydlenju wopomjatnu taflu připrawili.
Naši slědźerjo su wjele nadźěłali nastupajo hódnoćenje Wjeloweho literarneho zawostajenstwa: Adolf Černý, Josef Páta, Michał Nawka, Jurij Młynk, Lucija Hajnec, Susanna Hozyna a předewšěm Ota Wićaz. Arnošt Muka je jeho mrowjacu zběraćelsku dźěławosć mytował, zapłaćiwši ćišć přisłowow a přisłownych prajidmow. Měrćin Völkel je kaž do toho Ota Wićaz a awtorojo Stawiznow Serbow – nam wotewrěł woči nastupajo stawiznisku hódnotu časopisa Serbski Nowinkar. Přemóžaca je wažnosć dokumentow Pětra Kuncy wo Wjelowym spomóžnym pedagogiskim powołanskim dźěle na dobro serbskich šulerjow. Ota Wićaz, planowacy monografiju, je znajmjeńša wjele předběžnych sondažow zawostajił wo Wjelowym swójbnym pochadźe z proletarisko-roboćanskeho miljeja Židowa a Budyskeho kraja kaž tež wo jeho přidatnym dźěle jako kubłar serbskich gymnaziastow. Sam sym Wjelu wupokazał we wjacorych nawodnych funkcijach w syći narodnych towarstwow. A hišće tójšto mjeńšich přinoškow móhło so mjenować.
Hłowna přičina, zo so pjera přimam, je njedowujasnjene wažne prašenje: Kak bě to móžno, zo wuwjazny wón jako „małobyrgarski demokrat“ 1848/49 bjez porokow, sebjekritiki a restrikcijow? Wo tym a někotrych druhich aspektach bych rady rozmyslował.

Sensus za feudalne potłóčowanje
Wjelu wuznamjenješe wysoka čućiwosć nastupajo dobowe socialne njeprawdy, štož je dokumentowane w jeho zběrce prajidmow a přisłowow.
Jako proletariski hólčec na serbskim ewangelskim Židowje z přiwuznymi, stonacymi pod ćežu roboćanstwa a jeho wuskutkow po wotwjazanju přez wukupjenje (1832), zezběra nimo někotrych powšitkownje antifeudalnych wuprajenjow retomas antiknježkowskich zdychowanjow krjudowanych roboćanow, kaž na př. (1) „Kral prěni bjerje“; (2) „Bohot panam pomha“; (3) „Bohot a biskop staj z jedneje dźěry“; (4) „Kralej dawki radšo hač knježkej“; (5) „Serbski pan abo němski – to je wšo jedyn čert“; (6) „Roboty je djaboł wulahnył“; (7) „Stare knježe prawa je čert pisał“; (8) „Wjetše knježe zahony a mjeńše ludźace pólka“; (9) „Wjetši hród a mjeńše chěžki we wsy“; (10) „Zakonje su knježim kwoli“.
Lud je so spjećował, žadajo: „Nic robotu, ale swobodu!“ Je so wšudźe robotam wuwinył, hdźež so hodźeše, a byrnjež z t. mj. pomału-dźěłom było: (1) „Robota lěni lud čini“; (2) „Roboćer přeměnk, jeli so z robotu rózdrje“; (3) „Stary roboćan je zwjetša pomalak“. Je tež měnił, zo kradnyć z knježich zahonow njeje hrěch, dokelž słušeja před Bohom buram: „Roboćan hlada, što za njeho na knježim rosće.“ Ludźo su moralisce šwikali njesprawny roboćanski porjad: (1) „Burstwo je z Boha, ale robota je z knježich“; (2) „Čas Hadama njejsu nic knježa a tež nic poddanojo byli“: (3) Knježa njeprawda budźe so w heli z płomjenjom palić.“ Su hdys a hdys tež pohrozyli: „Młodemu dubej a młodemu knježkej dyrbjał bur sčasom hłowu ćec“! A ručež bě robota wotstronjena, zaklinča horde narodne wuprajenje: „Knježa su serbski lud dajili, ale wón so njeje zadajić dał!“
Tole wšo bě młodemu Wjeli-Radyserbej wědome, čehoždla njemóžeše so – ani pod wliwom fararjow kaž H. Zejlerja, kotřiž wabjachu w Tydźenskej Nowinje w zmysle křesćanskeje lubosće za monarchiju – z tutej wujednać a wotnamakać. Bě přeswědčeny demokrat a po přikładźe swojeho nana, kotryž přiwisowaše jako bywši Napoleonowy wojak idealam Wulkeje francoskeje rewolucije – republikan. A ručež dyrbješe kralowske sakske knježerstwo w měrcu 1848 mužam byrgarske politiske prawa přizwolić, je wón rezolutnje za swoje rewolucionarne nahlady wustupował.
Napadnje wšak, zo so w tajnych zapiskach policije wo bywšich aktiwitach z časa 1848/49 Wjelowe mjeno njejewi, byrnjež Ota Wićaz twjerdźił, zo wón čas žiwjenja swoje demokratiske zmyslenje wotpołožił njeje. Njebu, kaž wěmy, ani wot wyšnosće kritizowany, dósta na doporučenje fararja Jakuba 1852 nominaciju jako nawodny wučer Židowskeje ludoweje šule (štož je tež dyrbjał akceptować dr. Klin jako měsćanski šulski zamołwity, byrnjež Wjela mjeztym z Maćicy Serbskeje wustupił), bu 1868 postajeny na namjet kultusoweho ministerstwa za wučerja serbšćiny na gymnaziju a dósta statne wuznamjenjenje Albrechtoweho rjadu II. rjadownje.

Wučerske wukubłanje

Wjela je měł wosebite zbožo, zo wotrosće w lětach t. mj. předměrca, jako wuwědomi sej Budyska krajska direkcija towaršnostnu potrjebu, spěchować wukubłanje wobdarjenych młodźencow z chudźiny jako wučerjow za ludowe šule na Budyskim krajnostawskim gymnaziju wosebite spěchowanje, to bě dwulětna připrawka/preparanda seminara. Farar Jakub, namołwjeny sobu pytać za kandidatami, přizjewi Wjelu, tuchwilu burskeho čeladnika, dopomniwši so na jeho dobre wukony w nabožinje. Wjela je jemu za to čas žiwjenja dźakowny był a Jakub ze swojeje strony je jako přisłušny šulski dohladowar Wjeli puć runał z Kanec pola Hodźija najprjedy do Bórka a potom na Židow, jako běchu zarjady so dali wo tym přeswědčić, zo trjeba na tysac předměšćanskich serbskich dźěći skónčnje kmaneho serbskeho nawodneho wučerja.
Na seminarje je Wjela zeznał porno oficialnej starolutherskej teologiji liberalniše nahlady direktora a wučerja nabožiny dr. Dreßlera. To jemu wolóži tež wobchad ze serbskimi katolikami, přetož hesło pozdźišich Maćicarjow rěkaše tola: „Bohu k česći a Serbam k wužitku!“
Jako wučer w praksy je Wjela so spochi zdźěłował. Tež tohodla bu wot šulskich dohladowarjow chwaleny a druhim za přikład stajeny.
Na 1835 zawjedźenych wučerskich konferencach (we wučerskich towarstwach) so wobdźělejo wažachu sej jeho nazhonjenja a fachowu wědu.

Podpěra serbskich printmedijow

Ručež wuchadźeše Tydźenska Nowina, móžeše redaktor H. Zejler tež na Wjelowe přinoški ličić. Wjela bě sej wědomy wuznama tydźenika za wěcowne, narodne, nabožne a předewšěm rěčne kubłanje čitarjow. Sam wobhladujo tradicionelny słowny skład serbskich wjesnjanow jako najwjetše narodne kubło, faworizowaše jeho hajenje w šuli a w zjawnosći. Jako literat je z tym tež kritiku wuwabił. Wědomostne zběrki wozjewi w Časopisu Maćicy Serbskeje.

Maćicar a towarstwowy prócowar
Młodźi Serbja Budyskeho miljeja, předewšěm gymnaziasća a seminarisća, zetkawachu so najprjedy wólnje kaž na serbskich hodźinach pola pastora primariusa Handrija Lubjenskeho, potom wot 1839 w hosćencu „Na winicy“ a w swojimaj towarstwomaj. Tak bu zdobom Wjela poněčim wědomy Serb.
1845 słušeše Wjela k wonym wosobam, kotřiž „Na winicy“ dwě rozsudnej dojednani zrěčachu: započeć ze zarjadowanjom serbskich spěwarskich swjedźenjow a zahajić přihoty k załoženju Maćicy Serbskeje.
Wjela bu pod předsydstwom H. Zejlerja powołany sobu do přihotowanskeho komiteja a słušeše 1847 tuž sobu k załožerskim sobustawam Maćicy Serbskeje. Njepřewza žaneje funkcije, ale přihotowaše sobu wot Maćicy a wyšnosće žadanu němsko-serbsku šulsku čitanku za horni schodźenk ewangelskich šulow. Manuskript je na 20 lět w šuli wupruwowawši z kolegu Janom Bartkom Maćicy a wyšnosći předpołožił, tak zo hodźeše so ćišćeć a jako šulska wučbnica trjebać.
Swoje směrodajne sobudźěło na čitance a tež swoje spisowaćelske pjero za Maćične lud kubłace spisy njeje zwjazał ze swojej priwatnej aferu 1849, jako bu swojowólneho wobchada ze zawjazowacej ortografiju dla wot dr. Pfula kritizowany a tuž rozmjerzany z Maćicy wustupi. Byrnjež so poněčim z Pfulom zaso wujednał, njezastupi znowa do towarstwa. Njedźiwajcy toho bu dla swojich wulkich zasłužbow wo serbstwo 1896 wuznamjenjeny jako čestny sobustaw Maćicy Serbskeje.
Na prěnich spěwarskich swjedźenjach je so Wjela jako organizator, spěwar a drje tež jako přełožowar tekstowych knižkow wobdźělał.
Jako spěchowar serbskeho chóroweho spěwanja je wot 1850 jako basnik „blidowych spěwow“ a towarstwowy zapisowar a 1881 po wozrodźenju Budyskeje Serbskeje Bjesady jako nowy předsyda „Lumira“ mócnje sobu dźěłał.
1849 załoži sobu w Bórku Serbske burske towarstwo, přewzawši nadawki zapisowarja, a wobdźěleše so prawidłownje na zetkanjach Serbskeho rěčenskeho towarstwa w Budyšinje – organizacije wědomeho serbskeho byrgarstwa.
Politisce wotewrjenje a dosć radikalnje wustupowałoj staj Wjela a Bartko jako redaktoraj swójskeho demokratiskeho a antimonarchistiskeho časopisa Serbski Nowinkar.

Kubłar gymnaziastow
Po dr. Klinowej smjerći chilachu direktorojo Budyskeho gymnazija k tomu, podusyć fakultatiwne hodźiny serbšćiny a njedowolić serbskim gymnaziastam dźěławosć towarstwa Societas Slavica Budissinensis.
Jako bě internych serbskich rozkorow dla wotstupił diakon K. J. Mróz, dyrbješe so městno wučerja serbšćiny znowa wobsadźić. Direktor by najradšo wot toho wothladał. Tola w Drježdźanskim ministerstwje kultusa běchu měnjenja, zo trjebaja Serbja w zajimje swojeho dalšeho wuwića kmaneho kubłarja serbskeje rěče runje na gymnaziju, kiž podsteješe wot lěta 1860 kultusowemu ministerstwu.
Tak bu namjetowany a powołany Wjela za maćernorěčneho kubłarja serbskich gymnaziastow. Byrnjež to byłoj wob tydźeń jenož dwě dobrowólnej hodźinje, bě to wulke zbožo za młodu generaciju. Wjela wědźeše zwjazać rěčnu fachowosć ze serbo- a słowjanowědu tak wušiknje, zo móžeše budźić narodne wědomje. Ota Wićaz twjerdźeše, zo je Wjela na njeho wulki wliw měł a zo je jemu přikład wědomeho Serba był.

Serbska swójba
Jan Wjela je wotrostł w serbskej swójbje, je měł za prěnju mandźelsku Serbowku a serbsce rěčace dźěći a je je sobu přahał do serbskeje zjawnosće (pisanje a deklamowanje basnjow, sobuspěwanje w chórje Lumir). Jako wudowc ze štyrjomi dźěćimi wza sej Němku za žonu.

Towarstwowy pěsnjer
Na rozwalinach 1849 zakazanych politiskich towarstwow rozsudźichu so narodni prócowarjo Budyšina a jeho wokoliny pokročować z legalnej serbskej dźěławosću we wobłuku dale skutkowaceje Maćicy Serbskeje a noweho kulturno-zabawneho srjedźišća Budyskeje Serbskeje Bjesady. Wuwi so tradicija, zo zetkawachu so Maćicarjo po hłownej zhromadźiznje na jutrownych srjedach na wječornym zarjadowanju Bjesady. Tu dožiwichu sobustawy, jich swójby, tu- a wukrajni hosćo reprezentatiwny serbski swjedźeń z koncertom, dźiwadłowym předstajenjom, balom a wšelakej naročnej zabawu.
Za serbsku atmosferu při tydźenskich zetkankach a swjedźenjach staraštaj so nimo nawodnistwa towarstwowaj pěsnjerjej Korla Awgust Fiedler a Jan Wjela. Někotryžkuli t. mj. blidowy spěw pochadźa z jeju pjera. Tele spěwčki nastawachu při wosebitych składnosćach, buchu jako lětaki pola Smolerjec ćišćane a na blidach wupołožene. Tak je tež Wjela ze swojej swójbu so móhł běžnje pohibować w serbskim miljeju, byrnjež so w nim sčasami napadnišo němcowało.
Wona generacija młodych wučerjow, hłownych akterow wožiwjeneho serbstwa w předměrcu a při pospyće byrgarskeje rewolucije 1848/49, je reprezentowana přez wjacore fascinowace wosobiny. Tajki wusahowacy čłowjek bě tež Jan Wjela-Radyserb. Njeby było na času, jemu z monografiju trajny pomnik stajić?

Literatura:
M. ANDRICKI, Jan Radyserb-Wjela. w: Ł 1902, str. 3/4.
E. HARTSTOCK, Die sorbische nationale Bewegung in der sächsischen Oberlausitz 1830-1848/49, str. 47 sć. sć.
R. JANEC, Janej Radyserbej Wjeli k 175. narodninam. w: R 1997, str. 37–39.
R. JENČ, Stawizny serbskeho pismowstwa. Budyšin 1954, str. 342–353.
L. HAJNEC, hesło Wjela-Radyserb, Jan, w: Nowy biografiski słownik, Bud. 1984, str. 621/23.
L. HAJNEC, List drohemu přećelej. w: Serbska Protyka 1962, str. 76/77.
S. HOSE, Die Sammeltätigkeit Jan Radyserb-Wjelas unter dem Einfluß der deutschen Spätromantik . w: Lětopis C 28, 1985, str. 65–76.
P. KUNZE, Sorbisches Schulwesen .... Budyšin 2002.
J MŁYNK, Skicy k stawiznam serbskeje literatury. Berlin 1956, str. 56–80.
E. MUKA, nekrolog. w: ČMS 1907, str. 138–44.
S. MUSIAT, Sorbische/Wendische Vereine 1716–1937. Budyšin 2001.
N. N., Jan Wjela †. w: SN 1907, str. 37.
F. ŠĚN, hesło Wjela-Radyserb, Jan. w: Slawistik in Deutschland ... Budyšin 1993, str. 445/45.
J. ŠOŁTA/H. ZWAHR, Stawizny Serbow, zwj. 2. Budyšin 1971.
M. VÖLKEL, Serbske nowiny a časopisy w zašłosći a w přitomnosći. Budyšin 1981, str. 11–18.
P. WIĆAZ, Jan Radyserb-Wjela před 50 lětami zemrěł. w: Sš 1957, str. 27.
O. WIĆAZ, Jan Radyserb-Wjela. w: Lp A 1, 1952, str. 61–195.
O. WIĆAZ, Třiceći lět za Janom Radyserbom Wjelu, w: Ł 1937, str. 1–4.