Žywu serbsku reju na źinsajšnu wašnju slědk na rejowanišćo pśinjasć

Projekt Serbska reja

Gregor Kliem

Serbska reja

We wjelikem europskem domje namakajoš wjele rumow z njeznatymi pókładami, kótarež wót konsuma a kapitalizma hyšći zesrěbane njejsu. Glědamy do swójogo ruma, pytamy, co hyšći wuškowne jo… a tak su se muzikarje a rejowarje wót młodego projekta «Serbska reja» namakali. My pśinjasomy reje a muziku wót starych serbskich rukopisow a wót folklornego jawišća slědk na rejowanišćo, a to za wšykne, kenž do našeje žurli pśidu.
Jadno pónjeźele w měrcu, pó wuspěšnem workshopje w Lipsku, sejźimy kaž pśecej pśi tyźeńskej probje w ateljeju wót Marion Kwicojc (gitara, fidle, głos). Pódla su Gregor Kliem (akordeon, nyckelharpa), Clemens Isensee (akordeon, głos), Fabian Jacobs (kontrabas), Robin Bruck (fidle, okarina), Beth Fogleman (gitara), Lena Löhr (klarineta), Jan Thiessen (akordeon, tin whistle) a Georgi Marinov (reje). Zespominajomy, cogodla to pópšawem cynimy a kótary cil z tymi rejami mamy.

Krotka retrospektiwa

Zachopiło jo se we maju lěta 2014, ako su Fabian, Gregor, Marion a Clemens jano ze žorta se zmakali spiwy ze «Slěpjańskego spiwnika» graś. Gregor jo tencas rowno z Ljubljany slědk pśišeł, źož jo bal-folkscenu zeznał z jeje tradicionelnymi rejami z Francojskeje a Italskeje. To jo nam dało do mysli, teke serbske spiwy na take reje graś. Smy toś tu ideju konkretizěrowali gromadu z Georgiom Marinovom a ze źeńskeju Fabiana, rejo-wědomnostnicu Theresu Jacobsoweju. Ako mejstaŕ za ludowe reje jo Georgi se južo dłujko ze serbskimi rejami zaběrał. A wón ma wjele nazgónjenjow, kak wucyś wšakorake europske reje. Theresa slěźi na rejowański rewiwal NDRskego casa a dajo ze swójeju disertaciju wó serbskej ludowej reji wažne impulse za naš projekt. W decembrje 2014 smy měli prědny pšawy workshop we Lipsku z tymi rejami: «Jank pod hajkom» (górnoserbski), «Pśecej ty chójźiš» (dolnoserbski) a «Z wuglědkom» (slěpjański).
Z lětom 2015 su pśišli dalšne koncerty a workshopy, kaž Balkanaria we Drježdźanach, Słowjańska noc a «Leipziger Notenspur» we Lipsku abo folklorny festiwal Łužica we Chrósćicach. Robin Bruck a Beth Fogleman stej k tomu
pśišłej, kótarejž stej wót togo casa wjelike wobogaśenje ze swójim nazgónjenim w pódpołnocnoamerikańskej folkscenje. K lěśojskemu zawrośenju słyńca lěta 2015 smy organizěrowali rejowański workshop na Kliemojc dwórje we Dešnje. Wjacor jo se wuwijał k wjasołemu swěźenjoju z pśijaśelami a Serbami z Dolneje Łužycy, tak teke z drugimi muzikarjami, kaž Die Folksamen abo Media Noctis. Smy rejowali na serbski, balkanski, francojski a israelski. Toś to stowarišenje a ta wótworjonosć stej za nas drogownik byłej. W nalěśu 2015 jo skóńcnje Jan k tomu pśišeł.

Serbski Tanzhaus

Zapśimjeśe «Tanzhaus» wopisujo tradiciju z Hungorskeje a Sedymgrodskeje, źož se młode a stare luźe zmakaju, gerce csárdás zejgraju a źož se jadnorje rejujo. Na zachopjeńku se cesto hyšći nowa abo znata reja nazwucujo. Toś tu wašnju teke mamy na «Fest-Noz» z Bretonskeje, abo we cełej europskej bal-folk-scenje, how pak we tradiciji Sedymgrodskeje. Smy južo dłujko měli ideju, taku wěc teke ze serbskimi rejami startowaś. We Łužycy wiźimy take reje na folklornem jawišću, pak teke pśi wšakorakich swěźenjach kaž na swajźbach abo schadowankach a pśi nałogach kaž zapust a chytanje maje. Což ale nam felujo, su take wjacory, źož ta ludowa reja a live muzika stej we srjejźišću. Toś tu źěru comy wupołniś.
Co my dłujkodobnje comy, to jo to jadnore graśe, jadnore rejowanje, źož luźe wěźe, co by mógało se rejowaś, ale wšak pó serbskej wašni. Comy reje, kótarež mógu se lažko nawuknuś, až luźe mógu improwizěrowaś a wuwijaś swójske warianty, kaž jo pśi hungorskem csárdásu, pśi francojskej mazurce, ale teke pśi wšuderkano znatych standardowych rejach, wót tango a walcyka do swing a rockn’roll. Pśi tom pytamy za specifiskimi regionalnymi zakładnymi
kšacami, na kótarychž se take reje wuwijaś móžo.
Naše workshopy maju pak teke drugi směr: koła, reje we rěźe, «Wickler», polki, mazurki, «Trio» reje a tak dalej. To su tradicionelne reje, kótarež pó źělach se južo pśez generacije rejuju, kótarež su se adaptěrowali a změnili za jawišćo abo nowo se wumyslili. Njejsu pak śěžke choreografije. Móžoš město togo jadnorje sobu rejowaś. Mimo togo su wjelgickan dobra wašnja to rejowanje scełego zasej zeznaś.

Jano za Serbow? Ně, ale za wjasołe rejowanje!

Lěc to za Serbow cynimy? Jo, ale nic jano. Zawěsće jo wótwórjone za kuždego. Pśi workshopje w měrcusu byli Nimce, Čechy, luźe z Brazilskeje. A rejowało jo teke wjele Górno- a Dolnoserbow. Za Serbow jo to rědna šansa, źož mógu wjacor zgromadnje pśežywiś. A jo weto rědna měšańca. Napšawdny cil ale jo to wjasele z tymi rejami. Źo wó te momenty, gaž se wuwija pśez reje a livemuziku taka dynamika, kótaraž jo jadnorje rědna. Jo wšojadno, z kótarych wobstojnosćow pśiźoš, kak stary sy, lěc tłusty abo śańki, lěc muž abo źeńska sy, abo kótaru rěc powědaš. A na drugem boce se pśimaš. To śělne jo hynac ako pśi rockowem koncerśe abo we klubje. Jo něco wjelgin wósebnego we folkscenje. Ale to pón zawěsće se wótměwa pód kšywom serbskeje rejowańskeje kultury.

Kórjenje a změna

Jo raz gěrc pśi «Tanzhausu» w Budapesće gronił: Rejowarje njerejuju k našej muzice. My pak grajomy pó jich nogach! Jo pśecej symbioza. Gaž rejowarje spěšnjej wórduju, pón teke te gerce a hynac wokoło. We centrumje stojtej pótakem rytmus a groove. Muzikaliski jano funkcioněrujoš, gaž njedominěrujoš. To jo wósebna logika rejowańskeje muziki.
Dajo pak dwě twarnišći. To prědne jo, kak te reje wuglědaś mógu. Póbitujomy něco, ale by mógało teke pśecej hynac wuglědaś, dokulaž njejo jasne, kak su Serby snaź pśed dwěsćě lětami rejowali. K drugemu njewěmy, kak jo něga klincała ta rejowańska muzika. Folklorna muzika za jawišćo 20. a 21. stolěśa jo jadna wašnja se rozestajaś ze zachadnosću a ju holowaś do pśibytnosći. My teke pytamy za tym, co a kak jo se něga we jsy a měsće rejowało. Ale dokulaž woboje, reja a muzika, njejstej doněnta pšawje traděrowanej, wopytajomy jej źinsa pó našej wašni gromadu dostaś. Njejźo wó to tu wěrnosć namakaś, ale něco, což ma za nas pśichod. To groni, se zepěraś na wšykne žrědła, kótarež namakajomy, ale musymy drogu namakaś, je źinsa interpretěrowaś. Nejlěpjej jo, až jadnorje se wuproběrujomy. Z kuždeju reju, kótaruž zejgrajomy, něco nawuknjomy.
Materiala dajo rownocasnje wjele a mało. Móžomy se na kradu wjele spiwow zepěraś, napisane w knigłach kaž “Slěpjański spiwnik”, “Towaršny spěwnik”, “Wjerć mje pola herca” wót Jana Rawpa, abo “Dolna Łužyca spiwa”. Zawěsće dajo hyšći “Pjesnički hornych a dolnych Łužiskich Serbow” Smolerja a zběrki kaž wót etnografow Oskara Kolberga, Ludvíka Kuby abo Adolfa Černego. Ale wšykne te melodije su jano abstrakcije. Wóni njewulicuju, kak jo ta muzika wopšawdu klincała. Zajmnje wórdujo pśi pytanju historiskich wopisowanjow, nagrawanjow, filmow, pśi wěźenju casowych znankow a drugich rejowarjow a muzikarjow. Dajo hyšći wjele źěła a potenciala pśi pytanju regionalnych wósebnosćow.
A pón dajo hyšći wjelgickan dobre “Fidlarske knigły Krala” (Kralsches Geigenspielbuch) z 18. stolěśa ze swójimi wjelebocnymi melodijami. Wótbłyšćujo łužysku modu a reje togo casa. K tomu słuša, až njejsu te luźe pśed dwěsćě abo sto lětami jano serbske reje rejowali, ale wšykno, což jo moda było w Europje, kaž polki, šotiski, menuety, polonejze, kwadrilje atd… To móžo kradu wopowaś, gaž wumarkujoš, až europske tradicije tak blisko zwězane su. Teke we Skandinawiskej se źinsa hyšći tradicionelna muzika woplěwa, kótaraž se na pólsku dwórnu muziku 17. stolěśa złožy.
Akle we 19. stolěśu, we casu romantiskego narodnego gibanja jo se wobskjaržowało, až te “cyste” stare reje se zgubuju. Ale nejskerjej su to pśed 300 lětami ku tym rejam teke gronili.
To, což pózdźej ako “awtentiski” płaśi, móžo wšakorake druge póchady měś. Melodije, teksty, motiwy drogowachu cesto pó cełej Europje. Wó to su se zwětšego muzikarje sami starali. Su grali we wjelikej wokolicy. Někotare su drogowali dłujke smugi. Jo jasne, až su pśi tom nowe spiwy dalej dawali a nawuknuli. Pśiźoš źaseś lět pózdźej zasej domoj a pśinjasoš to nowe sobu. Tym młodym se to spódoba a te stare zawěsće šćokaju, až njama nic z tradiciju cyniś. Ale tak se ta muzika změnja. To jo to same, gaž wzejomy źinsa šwedske, pólske abo nimske kuski do swójogo repertoira, jadnorje dokulaž cyni wjasele. Nigdy njejsmy jano tu serbsku reju měli. Jo pśecej změnu dało. A tak wobogaśuju teke naše Serbska reja-wjacory ze wšakorakimi rejami.

Muzealna muzika? Mějśo źěk, ale my smy źinsa žywe!

Což wažne jo: Musy derje klincaś, groove měś, luźe muse se wjaseliś a comy je tam wótholowaś, źož stoje. Gaž grajomy w Lipsku a rejowarje z folksceny pśidu, pón wóni se zawěsće na šotiski abo bourée wjasele. Rowno tak samorozmějucy smy grali na jubileju Pśěze z.t. we Škódowje znate reje kaž “Marijanka”, “Stup dalej” abo “Annemarie-polku”.
Ale grajomy pó swójej wašni. Dokulaž kuždy wót nas pśinjaso swójske muzikalne biografije a nazgónjenja sobu – a te dostanjomy źinsa mjazy wšakorakimi europskimi a pódpołnocnoamerikańskimi tradicijami, mjazy klasiskeju a popularneju muziku. Se pśecej raźi nalěwo a napšawo rozglědowaś, kak funkcioněrujo rejowańska tradicija w drugich źělach Europy, n.ps. w Hungorskej, Francojskej, Italskej abo Šwedskej? Wó tom móžomy něco nawuknuś!
We wokognuśu mamy wobsajźenje, kótarež njelicy ako “tradicionelne” we staroznatej mysli. Gaž gronimy, až pytamy za rejowańskeju muziku pśed dwěsćě lětami, pón by to jano byli wjelike a małe fidle, dudy, klarineta/tarakawa, snaź hyšći barcadło abo brumejza. Jo teke rozdźělne, we kótarem casu pytaš. Zawěsće by hynac klincało, gaby měli dudy a wjelike fidle. Na drugem boce ga muzicěrujomy ze źěłowym rědom, kótaryž wumějomy. Muzikaŕ ze Šwedskeje jo raz gronił: Njama žednogo zmysła se pšašaś, kak jo klincało pśed dwěsćě lětami. Ma wěcej zmysła se pšašaś, kak by mógała muzika klincaś, gaby se bźeze pśetergnjenja we swójom specifiskem wobswěśe až do źinsa dalej dała. Pón njeby niźi stojecy wóstała. By źinsa teke hynac klincała.
Naše wupominanje pótakem njejo žedna muzealna muzika. Njegótujomy žedne historiske zarědowanja. Ale pytamy za wěstej wašnju muziku cyniś, kótaraž na kórjenja nawěžo, ale źinsa žywa jo – rejowańska muzika. A gaž coš cele lažko to groniś: To jadnučke awtentiske ga jo, až gromadu muzicěruju a k tomu rejuju. Wěcej nic.

Pśichod? Do seśi zwězaś a zgromadne źěło!

Comy se z folkscenu zwězaś, z luźimi, kótarež pódobnje mysle, aby nawuknuli, kak ze starymi žrědłami źěłaś a kak móžotej muzika a reja lěpjej komunicěrowaś. Ale teke druge kontakty su wažne: Luźe z Łužyce, kenž wjele wěźe wó serbskich žrědłach, kenž su sami na jsach wěcej nawuknuli, kaž teke te folklorne kupki a jich wjedniki. By rědnje było, se raz rozgranjaś, aby kuždy bok wót togo profitěrował. Njocomy nikomu tu wódu wótśěgnuś. Comy wobogaśiś.


Serbska reja źěła za stawne workshopy w Lipsku a we Łužycy. Za dalšne informacije, pśiduce terminy, wideo a awdio, glědajśo na: www.serbskareja.wordpress.com abo na facebook. A pišćo nam!