Lawdacija za dr. Irenu Šěrakowu składnostnje přepodaća Myta Zejlerja 16.9.2016

Marka Maćijowa

Česćena, luba Irena Šěrakowa,
česćeni swójbni a přećeljo serbskeje rěče,

do Ludoweho nakładnistwa Domowina dóstawamy hdys a hdys listy, mailki abo ertne napominanja, zo měli naše serbske knihi a nowiny mjenje zmylkow, stilistiskich misnjenjow, z němčiny přewzatych formulacijow wobsahować. Kritiki bola. Jónu sym so bjezradna na Irenu Šěrakowu wobroćiła. Wona bě tehdy hižo na wuměnku a je knižku, wo kotruž dźěše, a list z kritiskimi přispomnjenjemi přehladała za Zapłać Bóh. Po něšto času dóstach jeje diferencowane wuhódnoćenje: Tole su zmylki, tule je so rěč dale wuwiwała a to móžeš widźeć tak abo znak. Tajke słowa nimoměry pomhaja.

Wurjadne wobknježenje serbšćiny njeje so Irenje Šěrakowej do kolebki spěwało. Prěnje serbske słowa słyšeše mała Irena Wawrikec w zanjesenym Zahorju, wjesce na puću z Budestec na Mnišonc. Mać bě so 1944 z dwulětnej dźowku z Drježdźan na ródny statok mandźelskeho přesydliła. Zahor, kotryž my Serbja skerje jako ródnu wjes našeho komponista Korle Awgusta Kocora znajemy, bě tehdy hižo dosć přeněmčeny. Dźěd a wowka rěčeštaj mjez sobu serbsce, ale nic z wnučku. Nan Albert Wawrik bě wojak we wójnje a wróći so hakle 1947. Wón bě tón, kiž potom ze swojej dźowku konsekwentnje serbsce rěčeše. Ale mać wróći so z njej 1951 do Drježdźan. Zwisk z nanom bě nětko hłownje na listy wobmjezowany. Nana to njewottraši. Pisaše dźowce serbsce, rozwučowaše ju móhłrjec w listostudiju, dawaše jej nadawki, wona měješe serbsce wotmołwić a nan wudźěleše samo tajke něšto kaž wuswědčenja. Njezadźiwa, zo wostachu pod tutymi wuměnjenjemi Irenine znajomosće serbšćiny skromne. Po abiturje w Drježdźanach njedósta wona studijne městno, kotrež sej přeješe, mjenujcy tołmačerstwo za rušćinu a jendźelšćinu. Měnju dźensa, bohudźak. Wona započa hospodarske wědomosće studować, ale z pomocu nana, kiž bě mjeztym lektor w serbskim nakładnistwje, a Pawoła Neda, kiž Serbski institut na Lipšćanskej uniwersiće nawjedowaše, dósta 1961 studijne městno za slawistiku w Lipsku z prěnim předmjetom serbšćinu. A tu wona za čas studija serbsku rěč donawukny, kaž mi na moje trochu zadźiwane prašenje z profanym „Haj.“ wobkrući.

Dowolće mi na tutym městnje małe wotbočenje. Dźensa skoržimy, kak špatnje gymnaziasća abo studenća sorabistiki serbsce móža. Přikład Ireny Šěrakoweje pokazuje, zo je móžno porjadnje serbsce nawuknyć, tež hdyž njejsy w serbskej swójbje wotrostł a hdyž zda so wliw němčiny wšehomócny być. Wězo, bjez prócy a potu njepřińdźeš k złotu. Napinać so dyrbiš, haj, druhdy samo so dračować.

Dalše přispomnjenje nastupa wliw Pawoła Neda na zawěsćenje serbskeho dorosta tež na powołanskim polu. Wobhladniwje je wón ludźi pohonjował serbsce wuknyć abo je jim do wěsteho, za Serbow trěbneho powołanja pomhał. Z jeho pomocu njebu jenož lawreatka studentka slawistiki, tež jeje nanej Albertej Wawrikej bě Nedo někotre lěta před tym puć do lektorstwa w Ludowym nakładnistwje Domowina runał. Samo jako so ja 1974 wo studij dźiwadłowych wědomosćow w Berlinje prócowach, rěkaše w přijimanskej rozmołwje mjez dźiwadłowymi wědomostnikami, hač Neda njeznaju a zo je jich namołwjał serbskich studentow přijimować. Woni na njeho poskachu. Tajkich syćowych dźěłaćerjow bychmy w zašłych 25 lětach bóle trjebali, ale ně, přeco zaso su so serbske institucije, wosebje tež Serbski institut w Budyšinje, zakitować dyrbjeli, tež před Serbami, čehodla su trěbne a čehodla kwalifikowanych ludźi trjebaja. Zakazy přistajenja šerjachu. Hakle před třomi, štyrjomi lětami je to, kaž so mi zda, popřestało, ale wjele młodych Serbow dźěła mjeztym zwonka Łužicy. Za dźensniši Serbski institut bych sej přała, zo je a wostanje tež w přichodźe centrum serbskeje wědomosće, jedne z intelektualnych srjedźišćow w Serbach.

Derje, zo je Pawoł Nedo Irenje Šěrakowej puć k slawistice rubał. Po studiju wosta wona na uniwersiće w Lipsku. Pjeć lět bě wona asistentka pola Hinca Šewca, wuwučowaše serbsku gramatiku, dźěłaše z druhimi sobu na jeho Historisko-etymologiskim słowniku a na prěnim prawopisnym słowniku Pawoła Völkla a promowowaše. W lěće 1970 so wona wuda a so móhłrjec po dwaceći lětach do Łužicy nawróći. Dźěłaše dwě lěće jako lektorka za wučbnicy, potom dósta městno w rěčespytnym wotrjedźe tehdyšeho Instituta za serbski ludospyt. Za nju bě to dalši wažny měznik powołanskeho skutkowanja. Jeje kolegojo tam běchu Helmut Faska, Frido Michałk, Helmut Jenč a Jurij Měrćink. Wulki projekt we wonym času bě Němsko-serbski słownik, kotrehož zwjazkaj wuńdźeštej 1989 a 1991. Dr. Irena Šěrakowa je hromadźe z dr. Helmutom Jenčom a dr. Fridom Michałkom awtorka słownika. Dźěło na słowniku je wosebje wulke wužadanje, ćežke kaž hnój kidać. Njefachowc sej to lědma předstajić zamóže. Naroki na prawosć so wě, na dokładnosć, na konsistencu, na dźěłowu organizaciju atd. su hoberske. K tomu přińdźe, zo je so słownik bjez digitalnych pomocnych srědkow spisać dyrbjał. Njemóže być, zo tutón słownik dźensa pod cuzym mjenom w interneće steji.

Irena Šěrakowa měni: Wědomostnicy-kolegojo su tehdy wulke žadanja na swoje dźěło stajeli a su je w kóždym nastupanju spjelnili. Wot nich je wjele nawuknyła, štož sej do dźensnišeho waži a štož je na př. jako redaktorka wědomostneho časopisa „Lětopisa“ a na přichodnym městnje powołanskeho skutkowanja derje trjebać móhła.

W lěće 1999 přeńdźe Irena Šěrakowa ze 57 lětami do Ludoweho nakładnistwa Domowina a dźěłaše tam hač do wuměnka w lěće 2007 hłownje jako lektorka za wědomostnu literaturu. Tehdy zeznach ju bliže a wažu sej ju do dźensnišeho jako wěcownu, pilnu, dokładnu, pomocliwu a skromnu dźěłaćerku. Běchmy w nakładnistwje dźakowni, zo mějachmy wersěrowanu lektorku wosebje za rěčespytne title. Bórze wšak so wukopa, zo móžachmy ju tež za delnjoserbske title zasadźeć. O-zwuk lawreatki: „Delnjoserbsce móžu jenož pasiwnje.“ – To trjechi. – „Na uniwersiće sym do delnjoserbšćiny ponuchała.“ Nó haj. –

Chcyła na tutym městnje na tři title skedźbnić, kotrež je Irena Šěrakowa na starosći měła a kotrež tehdy nichtó druhi njeby móhł lektorizować. Što woznamjenja lektorizować? Zmylki korigować so wě, ale tež na dospołnosć dźiwać, na wobsahowu prawosć, na logiski a zmysłapołny slěd, na přiměrjene wuhotowanje, awtorske prawa wobstarać a z awtorom jednać, rěčeć, jeho přeswědčować, haj, jemu druhdy na čuwy hić.

Jedyn z prěnich titlow, kotrež je jako lektorka w swojej zamołwitosći měła, je „Hornjoserbšćina za samostudij. Rěčny kurs za njebojaznych“ wot Jany Šołćineje a Eduarda Wornarja. Naročna wučbnica je za wysoko motiwowanych wuknjacych myslena. Ćežišćo je gramatiski system hornjoserbskeje rěče. Wona je mjeztym w třećim nakładźe wušła, předawamy ju prawidłownje a wona pjelni jednu z dźěrow při potrjebje serbsce wuknjacych.
Dalši ćežki titul běchu „Kjarliže“, delnjoserbske spěwarske za ewangelskich Serbow. Cyły čas swojeho přistajenja jako lektorka bě dr. Šěrakowa z nim zaběrana, doniž wón 2007 njewuńdźe. Njecham w nadrobnym wo problemach při lektorizowanju rěčeć. Titul je jedyn z charakteristiskich přikładow, kajke ćeže my Serbja mamy, standardne dźěła wudawać, kotrež su za wulki lud samozrozumliwe. Z wjacorych manuskriptowych zběrkow a datajow je na kóncu z pomocu swěrnych prócowarjow z Delnjeje Łužicy nastała dawno wočakowana kniha za delnjoserbskich křesćanow.

A na kóncu chcu hišće skedźbnić na słownik. Tych mamy my Serbja tak a tak přemało. Je přemało dźěłaćerjow na tutym polu. Dźe wo Völklowy prawopisny słownik hornjoserbskeje rěče. Lětadołho bě wón wupředaty, awtor njeboh. Skónčnje namaka nakładnistwo wobdźěłarja – dr. Tima Meškanka – a měješe same kmanu lektorku, dr. Irenu Šěrakowu. Jako wobdźěłany manuskript do nakładnistwa dóńdźe, zwěsćich zadźiwana, kak lektorka dalše dźěło akribisce kaž generalny stab planowaše. Wobstara sej syłu korektorow, młódšich a staršich pomocnikow, kotřiž mějachu wobšěrny manuskript po wěstych kriterijach kaž prawosć alfabetiskeho slěda, korektnosć wužiwanja skrótšenkow a grafiskich znamješkow, prawe gramatiske podaća atd. atd. přehladać. Organizowaše zhromadne dźěło z konsultantami-wědomostnikami, z Hornjoserbskej rěčnej komisiju a da so sama do dźěła. Tehdy słyšach wot njeje prěni raz słowo, zo je nadźěłanje słownika dźěło, ćežke kaž hnój kidać. Ale wona hnydom doda, zo te markantne přirunanje njeje wot njeje, ale wot njeboh Frida Michałka. Swoje nazhonjenja z institutneho dźěła móžeše nětko derje trjebać. Słownik wuńdźe w lěće 2006. Tuchwilu přihotuje so wobšěrne wobdźěłanje, kiž da-li Bóh w lěće 2020 wuńdźe. Lektor, kiž je tehdy před wjace hač 10 lětami jako asistent mjez pomocnikami Ireny Šěrakoweje był, ma nětko přikład, po kotrymž změje sam dźěłać.

Dr. Irena Šěrakowa njeje jenož powołansce swědomiće na polu serbskeje rěče dźěłała, swoju wědu njesebičnje dale dawała, mnohim radźiła a praktisce pomhała, ale je so tež nimo swojeho dźěła za serbsku rěč zasadźowała. Tu dyrbi sumariske naličenje dosahać. Lětdźesatki, wot 1969, dźěła w Hornjoserbskej rěčnej komisiji sobu (a je na posedźenjach tež stajnje přihotowana), je čłonka tak mjenowaneje klawsurneje skupiny, kiž přihotuje w małym kruhu wobdźěłanje prawopisnych a interpunkciskich prawidłow, přehladuje teksty Róžeńčan kružka pisacych, koriguje swěru časopis ewangelskich Serbow „Pomhaj Bóh“ a přihotuje hromadźe ze sobudźěłaćerkomaj RCW gramatiske tabele za ćišć, trěbnu přiručku nic jenož za šulerjow.

Česćeni přitomni, luba Irena Šěrakowa,
smy tu w Božim domje a tuž njech je małe bibliske přirunanje dowolene. Pola Mateja steji: Žně drje su wulke, ale dźěłaćerjow je mało. Na polu serbskeje rěče bychmy wo wjele wjace dźěłaćerjow trjebać móhli, hač jich mamy. Ale smy dźakowni, zo mamy ludźi kaž Irenu Šěrakowu, kiž swoju wěc činja. Wot njeje móžemy wuknyć so sami napinać, naroki na swoje dźěło stajeć, njepopušćić a druhim něšto dale dawać, jim pomhać. Lawreatka je wšo tole zdokonjała, a to zboka wulkeje zjawnosće. Je swěrna dźěłaćerka w rjanej zahrodźe serbskeje rěče a je sej počesćenje z Mytom Zejlerja zasłužiła. Wjeselu so za nju a z njej a dźakuju so jury, zo je ju wupytała. Zdobom chcu so na tutym městnje tež Sakskemu ministerstwu za wědomosć a kulturu dźakować, zo je wone před třomi lětami tele hódne myto za serbsku rěč zarjadowało. Tuž mějmy nadźiju, zo lawreatku hišće prawje dołho dalši mytowani slěduja.

Wutrobny dźak.