Listowanje

mjazy młodymi Dolno- a Górnoserbami

Jill-Francis Ketlicojc (Źilka)

W listowanju mjazy młodymi Dolno- a Górnoserbami wuměnjaju se młode Serby wó situaciji we Łužycoma, wó swójich wósobinskich myslach a wobglědowanjach. Septemberowy list jo z Dolneje Łužyce.


Witajśo, witajće!

Myslenja wó póchaźe a serbstwje, wšake najsańske zaśišće, źiśece nazgónjenja pisanego a šerego raza, imaginacija wótměnjateje zachadnosći, wěsta melancholija a njepówalne zacuśe zwězanosći – to jo do mójogo ceło wósobinskego wobraza mójeje domownje, Dolneje Łužyce, zatkane. Som zacowana, poetiska wósoba, kótaraž taku internalizěrowanu Dolnu Łužycu a swóju w běgu młodych lět wuwijanu serbskosć – wobej w njeźělobnem zwisku stojecej – ako esencielny pókład we sebje nosy. A dajmy tomu pókładoju mě: identita! Toś to guslowarske słowo njedejało w našom interserbskem (snaź lěpjej: „mjazyserbskem”) listowanju mjazy smužkami schowane wóstaś.
Identita, rěc, kulturne kubło, žywjeński swět... To jo kradu kompleksna problematika, śim wěcej, gaž komparatiwnje do dolnoserbskego a górnoserbskego konteksta glědamy. Nastupajucy konkretne rozdźěle situacije w Dolnej a Górnej Łužycy a te wótpowědnje druge wupominanja njok wóspjetowaś, což su móje pśedchadniki pó mójom měnjenju ceło pśitrjefjece wopśimjeli. Za wósebnje zajmne mam, co take rozdźělne wuchadnišća za wuwijanje serbskeje identity wóznamjenjuju. Někotare wažne aspekty glědajucy na to sćo wy južo spomnjeli: Jasnje, Górnoserby wótrostu za nanejwětšy źěl maminorěcnje, dostanu serbskosć kradu do kólebki połožone. Pla Dolnoserbow wuglěda to za nanejwětšy źěl hynac. Na jaden part se sajźaju wjelike naźeje na Witaj-źiśi (how jo bóžko namakanje wótkubłarjow/-arkow ze słušnymi rěcnymi kwalifikacijami jaden głowny problem), na drugi part jo to fakt, až mamy signifikantnu licbu w pśewažnje nimskem wobswěśe wótrosćonych Dolnoserbow, ako su serbsku rěc w šuli nawuknuli – a w běgu indiwidualnego identifikaciskego procesa serbsku identitu wědobnje pśiwzeli. Ja by se wjaseliła, gaby wěcej maminorěcnych Górnoserbow kaž Měrćin a Metod taku zdobydnjonu serbskosć z respektom wobglědowało. Měnim, až taki respekt teke ten zasłužujo, kenž njama serbskich prědownikow, ale se weto z połneju wutšobu do serbstwa integrěrujo.
Ja sama som serbskego póchada, mam to za sebje za kradu relewantne, ale rownogódny abo snaź samo wažnjejšy zakład za nastawanje mójeje dolnoserbskeje identity jo lubosć k dolnoserbskej rěcy. Tak ako ty, Franciska, mam dolnoserbšćinu za mimoměry coolnu! Móžo byś, až take „wjelike” rěcy kaž špańšćina a francojšćina su „wužytne” w našom modernem swěśe. Ale jadna „mała” rěc, taka něžna, fragilna, jo něco wó wjele wósebnjejšego, drogotnjejšego! A mimo togo dejała se „wjelikosć” rěcy pśedewšym wesrjejź wutšoby powědarja/-arki měriś, aby to raz poetiski formulěrowała. Taki pesimizm ignorantnych Nimcow jo mě rowno tak gram ako Tebje, Franciska! Na ten part woblutujom, až brachujo słušne wěźenje (a pósrědnjenje wěźenja) wó Serbach a źinsajšnem serbskem žywjenju w šyrokej nimskej zjawnosći. Ale na tom městnje njok swóje naglědy k tomu dypkoju dalej rozkładowaś.
Napśeśiwo wuznamoju nałogow som – hynac ako Franciska a młogi drugi – pitśku skeptiski nastajona. Nałogi słušaju bźeze cwiblowanja do narodneje identity, ale jim felujo za mójim zdaśim něco bytostnego, jolic jich woplěwarjam/-arkam na rěcnych znajobnosćach wjele njelažy. A takich padow dajo bóžko dosć, ako se mě zda. Jo mě na pśikład wobtužyło, až žedna mólowarka serbskich jatšownych jajow, kótarež som raz na serbskich jatšownych wikach nadejšła, njej mógała ze mnu serbski powědaś. Som jich šykowane wuměłstwo wobźiwowała – ale skerjej muzealny charakter we tom wuwiźeła. Nałogi njeby ja ako głowny identitaciski zakład pśipóznaś kśěła, wažnjejšu rolu dejała rěc graś – akle wóna pósćiwa nałogam awtentiske narodne wopśimjeśe.
Aby pśipódla na jadno pšašanje Měrćina wótegroniła – cogodla serbski basniś, žywy byś ...? – musym how dodaś, až dolnoserbska rěc njewěrjobnje wjele móžo! Z tym měnim pśedewšym jeje wusocku estetisku gódnotu, te wjeleserake móžnosći graśa z teju rěcu. Mam powšyknu pógóń k literariskemu twórjenju a som spóznała, až dolnoserbšćina wótwórja za projekciju mójich dušnych wobrazow kradu se góźecu barwnu paletu. Tak zesłodkujom sebje žywjenje z pisanim dolnoserbskich basnjow a bajkow, se naźejuca, až snaź tek drugich z tym dojśpijom. Wušej togo: Teke rowno dla tog, až dolnoserbšćina njejo mója mamina rěc, ale prědna cuza rěc a zrownju rěc mójich prastarkich, ma wóna za mnjo něco mystiskego na se, což wósebnu fascinaciju wugbajo a kradu specielny wuměłski zajm wubuźujo. Se wě, až zasadnje kužda dalšna rěc jo wobogaśenje nutśikownego uniwersuma. Ale gaž taka dalšna rěc mimo togo mócnje z identitu zwisujo, inspirěrujo wóna śim wěcej! Maśo pódobne zacuśe?
Take indiwidualne, literariske wužywanje rěcy jo jadna wěc. Ale kak jo to z wužywanim serbšćiny we wšednem dnju – mjazy dolnoserbskeju młoźinu? Franciska jo na to pokazała, až how brachujo góźba, až wjeliki źěl absolwentow Dolnoserbskego gymnaziuma do rěcneje źěry pada, až nastanjo na dalšnych wukubłańskich puśach komunikatiwny problem pśez zdalonosć k domowni. Zdalonosć pak pópšawem njedejała problem byś. Teoretiski maju pśijaśele a pśijaśelki, ako pó spušćenju Dolnoserbskego gymnaziuma kontakt mjazy sobu na serbski zdźaržaś kśě (drje rědke žycenje, ale dajo!), dosć móžnosći we swěśe modernych medijow, se pśez wjelike distance do seśi zwězaś a wirtualne rumy za kusk serbstwa stwóriś. To jo pón pšašanje wótpowědneje wóle – wšak teke casa. Nowy žywjeński wótrězk pśinjaso se wě wjele nowych wupominanjow ze sobu. Ale, ako gronjone, móžnosći wobstoje a dejali se wužywaś – rowno dla tych cesto njewótwrotnych geografiskich distancow! Pśigłosujom Měrćinoju, kenž se pśedstaja serbsku Dolnu Łužycu skerjej w duchnem ako w geografiskem rumje.
A to teke glědajucy na znicenje źěla togo ruma dla wudobywanja brunice, což se wě njejo bźez wustatkowanja na wašnju zwězanosći z domownju. Pód takimi wobstojnosćami se suwa fokus na ideelne gódnoty, na kulturne a rěcne derbstwo – take něco njedajo se wótbagrowaś, ako jo Metod tak rědnje formulěrował. Wiźim to pódobnje, źinsajšna młoźina w Dolnej Łužycy skerjej njejo flegmatiska na ten part. Ale nastajenja napśeśiwo brunicy su kradu heterogene. Ja wósobinski mam wótpokazujuce nastajenje – drje mjenjej tšacha wó serbstwo dla, ale pśedewšym wobswětowych wobmyslenjow dla.
Tematiski skok: Cu nawězaś na Franciscyny pokaz na Lipsk ako wuznamne mjazyserbske zmakanišćo zwenka Łužycowu. Lipsk jo wopšawdu parla – glědajucy na móžnosći mjazyserbskich kontaktow a teke město samo. Som tejerownosći mjazy Górnoserbami na serbskem internatnem nastwarku bydliła – a som sama dožywiła, až běžnje dolnoserbski powědajuce młode luźe su za Górnoserbow bejna sensacija. Som rowno take pśedsudki wó Dolnej Łužycy nadejšła, ako Metod jo spomnjeł. Což jo na jaden part tužne było, na drugi part pak teke luštne – luštne rozmjej w tom paźe, gaž dolnoserbska młoźina tu górnoserbsku ze swójimi rěcnymi zamóžnosćami „šokujo“. ;-) Njamam źe dosegajucy doglěd do naflacneje situacije młodostnych w Dolnej Łužycy, ale weto: Teke ja mam zaśišć, až nowy rozmach pśez Dolnu Łužycu dujo. Tomu „narodne nalěśe” groniś, jo snaź pitśku dowažne, luby Metod, ale wěste pśiznamjenja drje dajo, a taki optimizm se mě spódoba. (A gaž Metod powěda wó Dolnej Łužycy ako pisanej łuce z wjelimi kwětkami, drje njeměni jano te rědne dolnoserbske źowća. Abo?^^) Ale jasnje: Teke gaž móžomy se nad někotarymi młodymi „swěckami naźeje” wjaseliś, wobstoj nadalej wjelika notnosć, zajm mjazy młodymi za dolnoserbsku rěc a kulturu wubuźiś a pón tek rěcnu kwalitu zwignuś!
Mam to za kradu rozymne, Metod, až maš taki kritiski reflektěrujucy glěd na situaciju w „twójej” (Górnej) Łužycy. A wjaselim se nad twójim wugronom, až Dolna Łužyca móžo – glědajucy na inowatiwnosć – samo młoge inspiracije za Górnu Łužycu librowaś. W zachadnosći jo tšuga inspiracije mjazy Łužycoma skerjej jadnobocnje wusměrjona była, ale my dejali se wó wěcej mjazsobneje inspiracije procowaś. Powšyknje jo zmysłapołne, gaž se do dialoga dajomy za lěpše dorozměśe, tak ako w toś tom listowanju. A w tom zwisku jo tek toś to pśemyslenje Měrćina wjelgin zajmne: Co nas młodych Dolno- a Górnoserbow pópšawem wěcej zwězujo – to serbske abo to nimske? Pšawje, mócnemu wliwoju nimskego njamógu se daniž młode Dolnoserby, daniž młode Górnoserby wuwinuś. Ale za mnjo jo weto jasne, až na kuždy pad serbskosć nas wěcej zwězujo. Gaž ja něźi, źož njeby z tym licyła, někogo górnoserbski powědaś słyšym, som ned zajmowana a zwólna, se spontanje z teju wósobu do rozgrona daś. (Taku situaciju som juž dožywiła.) Nimsku rěc pak słyšym wšuźi w swójej wokolinje, a pśi tom njejo nic wósebnego. Razka gaž we wukraju nimski powědujucych nadejźom, njejo to z njewócakanem zmakanim serbski powědujucych pśirownujobne.
Ale lěcrownož mam serbskosć za bytostny zwězujucy element, by groniła, až jo zapšawym weto śěžko, Serby ako „jaden lud” (z dwěma rěcoma) wobglědaś. Jaden lud – to klincy tak patetiski, klincy za skerjej ideelnym glědom. Samo wó tom, lěc Nimce su namdušu „jaden lud”, dajo se wjele diskutěrowaś.
Ja źe pśedstajam se Serbow rada ako jaden lud, ale pśi tom wuspinkujom tu implikaciju jadnotneje konstrukcije serbskosći. Wiźim to rozmjej tak z nami Serbami: Jo ok, až mamy wšakorake pśistupy k serbstwoju a k serbskej identiśe, njemusymy jadnaka mucka byś. Serbska mjazsobnosć a mjazyserbske (lubujom to słowo) dorozměśe stej weto móžnej a matej se wutwariś! Na jaden part dejali Serby wobeju Łužycowu se wěcej pśibližyś, w dialogu a w zgromadnych projektach. Na drugi part smy teke gjarde na naše swójskosći, comy naše specielne rěcne a kulturne „nyki” wobchowaś, nic ga? Wědobnje za to zgromadne tak ako za to rozdźělne jo wažne. Ambiwalentnosć jo pśi tom drje njewótwrotna. Źěl togo rozdźělnego buźo nejskerjej pśecej wěsty cuzy charakter wobchowaś, a daś to jano konfesionelne aspekty su. Ale to njamam za problematiske. Gaž se lěpjej wopóznawamy, wěcej zajma jaden za drugego dojśpiwamy a mócnjejšu serbsku mjazsobnosć woplěwamy, wótwórijo se nam bogatšy, wusčej zwězany serbski swět.

Wutšobnje strowi
Źilka