Jo suźenje w nastupnosći pśichoda rěcow wopšawnjone?

Někotare słowa wó rewitalizaciji wobgrozonych rěcow

Nicole Dołowy-Rybińska

W jadnom ze swójich artikelow jo prof. Tadeusz Lewaszkiewicz, rěcywědnik z Poznanja, zwěsćił - pówołajucy se na njedokonkretizěrowanu kompjuterowu simulaciju -, až serbskej rěcy pśestanjotej eksistěrowaś něźi wokoło lěta 2170. Ten artikel jo wubuźił - z pšawom - w Serbach rozgórjenje a pógórš. Gaž som jen cytała, som pśemyslowała, lěc jo wugrono prof. Lewaszkiewicza wědomnostne wugrono abo lěc dejało słužyś ako wótmyslona prowokacija serbskej inteligency. Njewótwisnje wót wótglěda awtora kśěła - zepěrajucy se na mě znate pśikłady rěcneje rewitalizacije, na móje kulturowědne pśepytowanja ako teke na bogatu sociolinguistisku literaturu, kótaraž nastupa wobgrozone rěcy - na zjadnorjonu wašnju pśedstajiś, cogodla jo wěšćenje pśichoda někakeje rěcy cysta, njewědomnostna futurologija, kótaraž sama za se móžo byś škódna za rěc, kótaraž se na taku wašnju pósuźujo.

Rewitalizacija rěcy, teke wobrośenje rěcneje změny pomjenjona (Reversing Language Shift), jo źinsa jadna z wažnych gałuzow sociolinguistiskich pśepytowanjow. Ten terminus se póśěgujo na wšakorake jadnanja, kótarež deje zaźaržaś abo samo wobrośiś proces pózgubowanja rěcy. W někotarych padach móžo teke wopisowaś proces wózroźenja rěcy, kótaraž jo se južo ako wumarła wobglědowała. To jo zgromadna disciplina za pśepytowarjow (sociolinguistow, antropologow, rěcywědnikow, kulturowědnikow), rěcnych aktiwistow (tych, kenž statkuju we formalnych strukturach za rěcnu politiku, ako teke tych, kenž njeoficielnje a casy samo nic ceło legalnje se procuju wó mjeńšynowu rěc) a same rěcne zgromaźeństwo ako jich głowny subjekt a objekt. Rěcna rewitalizacija jo pótakem kšuśe zwězana ze statneju mjeńšynoweju politiku, z rěcneju politiku, rěcnym planowanim, wobwliwowanim nastajenja luźi k rěcam, wójowanim z rěcneju diskriminaciju a tejerownosći wóžywjenim kultury a njepósrědnym procowanim za danu kupku. Glědajucy na to, až rewitalizaciski proces njewusměrijo se na rěc samu (tak ako ju wiźe rěcywědniki), ale na jeje wužywarjow - wósoby, kótarež ju znaju/maju góźbu ju wuknuś a kśě/abo njekśě ju wužywaś - njejo žedna efektiwna wašnja za rěcnu rewitalizaciju, žeden muster, pó kótaremž dejało se póstupowaś, aby se rěc wuchowała. Rewitalizacija zwisujo rozmjej kuždy raz ze wšakimi faktorami: historiskimi, kulturnymi, towarišnostnymi, politiskimi, ekonomiskimi atd., kótarež maju wliw na nastajenje luźi k rěcy a naslědku na jeje wužywanje. Ale rowno togodla, až wšykne te faktory su wažne a njewobstawne, njamóžomy jadnomyslnje groniś, až wěsta rěc mrějo, pśestanjo se wužywaś, zajźo. Nawopak - a rowno z tym se zaběraju slěźarje a aktiwisty mjeńšynowych rěcow, a cesto derje gromaźe źěłaju - gaž nanejmjenjej mała licba luźi ma wólu, aby rěc pśetrała, gaž rěc jo derje dokumentěrowana (a w takej situaciji stej wobej serbskej rěcy), gaž nastawaju nowe procowanja (kótarež, se wě, njejsu pśecej wuspěšne) - tak dłujko ma rěc šansu na rewitalizaciju.

Hyšći njedawno jo se we wědomnostnej literaturje pisało, až jadnučki cil rewitalizacije rěcy jo wrośenje do dalejdawanja wót jadneje generacije k pśiducej, pótakem situacija, w kótarejž źiśi wuknu rěc doma wót swójich starjejšych . Wopšawdu jo śěžko pśeśiwo tomu argumentěrowaś, až jo to nejefektiwnjejša wašnja wuknjenja rěcy, kótaraž rownocasnje zawěsćijo nejmócnjejšu zwězanosć mjazy wužywarjom a rěcu. Ale na wjele pśikładach mjeńšynowych rěcow źinsa móžomy wiźeś, až za-mało-měśe role luźi, kótarež su se rěc z pomocu wěcej abo mjenjej formalnego wukubłanja pśiswójli, njejo jano zmólka, ale móžo samo byś tšašne za pśichod rěcy. Gaž wót wšogo zachopjeńka gronimy, až jano wuknjenje doma móžo garantěrowaś dobre znaśa (a to jo wopacnje, což pśiznajo kuždy, kenž wužywa "cuzu" rěc, kótaruž njejo daniž doma daniž z bliskego wobswěta nawuknuł), wuzamknjomy wjeliku mań "potencielnych" wužywarjow rěcy, kótaraž trjeba rewitalizaciju. Južo to wopisowanje "potencielne wužywarje rěcy", kótarež stej zawjadłej slěźarja Lenore A. Grenoble a Lindsay I. Whaley , jo wuznamne. Potencielne wužywarje rěcy mógu byś wše te wósoby, kótarež su na wěstu wašnju z mjeńšynu a jeje rěcu zwězane (póchadaju z rěcnje asimilěrowanych familijow, bydle w sedleńskem rumje mjeńšyny, indentificěruju se z kupku) a by mógali rěc nawuknuś a chopiś ju wužywaś. Taki pśistup njewuzamknjo, až wósoba, kótaraž rěc póznajo, jo něchten, chtož z teju kupku njejo etniski zwězany. Potencielne wužywarje serbskeju rěcowu mógu pótakem byś Nimce, kótarež wuknu tej rěcy w šuli abo pśez kontakt ze Serbami, abo wósoby serbskego póchada, kótarychž prědowniki ze wšakich zawinow njejsu swóju rěc dalej dali.

Se wě, nic kužda wósoba, kótaraž wuknjo mjeńšynowu rěc (lěc w šuli, abo na wósebnych kursach), buźo nowy wužywaŕ teje rěcy (newspeaker) . Někotare nawuknu jano pór słow abo dojśpiju pasiwne znajobnosći takeje rěcy, kótarež jim zmóžniju do wěsteje měry rozměśe, ewentuelnje nawuknu cytaś w tej rěcy, ale nic powědanje. Na drugem boce nowy wužywaŕ njenawuknjo jano mjeńšynowu rěc, ale procujo se teke ju aktiwnje wužywaś. Som pśeznanjona, až wětšyna Serbow znajo nanejmjenjej jadnu wósobu zwenka swójogo etniskego zgromaźeństwa, kótaraž jo jadnu abo wobej serbskej rěcy nawuknuła a (wótergi) wužywa. Aby pak licba takich nowych wužywarjow se mógała pówětšyś, njedosega same zawjeźenje šulskeje wucby (kótaraž bźez cwiblowanja grajo rozsudnu rolu). Notne jo teke pśijazne nastajenje wósobow sameje mjeńšyny k rěcy a rowno tak jich wobdawajucych cłonkow dominěrujuceje towarišnosći. Co to groni w praktice?

Sama mjeńšynowej rěcy pśichylona rěcna politika a rěcy pśizwólone pšawa (a take mamy w paźe serbskeju rěcowu) njedosegaju, aby luźe kśěli rěcy wužywaś. A njamóžomy wobwinowaś konkretnych luźi za njewužywanje abo dalejnjedawanje rěcy. Winu maju napśeśiwo danej rěcy kněžece a mócnje w kolektiwnem (pód)wědobnju zakórjenjone rěcne ideologije, pótakem wót dominěrujuceje kupki mjeńšynje pśipisany a wót mjeńšyny pśiswójony image jich rěcy a felujuce zacuśe zmysła jeje wužywanja/wuknjenja. Wliw na trajnosć tych ideologijow maju politiske, towarišnostne a ekonomiske wuměnjenja, kótarež zmócnjaju pśeznanjenje, až dana rěc njejo wužytna, znjemóžnijo towarišnostny póstup, móžo wósobje, kótaraž juž wužywa, śěžkosći napóraś atd. Ga njedejali mjeńšynu wobskjaržyś za "wótchyśenje" swójeje rěcy. Mjeńšyna jo how wopor dominěrujuceje towarišnosći, kótaraž kněžy a ma wušy prestiž . Bóžko su rěcne ideologije take mócne, až luźe je powšyknje za "pšawe" maju. Lěbda něchten pśemyslujo wó mechanizmach jich twórjenja. Bóžko w tej kupce njejsu jano wšedne luźe, kótarymž ze wšakich pśicynow móžo byś njewědobne, až take ideologije su, ale tejerownosći wědomnostniki. A tych zagronitosć ga jo wó wjele wětša, wšak wóni jim daju status wědomnostnego twarźenja, gaž take ideologije wóspjetuju.
Kaž pokazujo slěźenje, móžo se nastajenje luźi napśeśiwo rěcam změniś. Za to pak jo wjele źěła notne. Wóno dejało wuchadaś ze strony mjeńšyny k swójim cłonkam (a z kupku zwězanym wósobam) ako teke ze strony politiskich rozsuźowarjow. Bźez jich pśinoska, zgromadnego źěła a wótwórjonosći wjele procowanjow mjeńšyny njezmějo šansu se na wětšynu wustatkowaś. Móžomy pótakem zespominaś, až rewitalizacija mjeńšynowych rěcow njejo utopija. To jo dłujki, śěžki proces, kótaryž wótběgujo rownocasnje na wjele rowninach. To jo proces, w kótaremž rěcne znaśa dalšnych wósobow su rowno tak wažne ako pozitiwne nastajenje luźi k samej rewitalizaciji. Rowno togodla wěšćenje smjertnego datuma wěsteje rěcy njejo jano wopacne, ale móžo teke tšašne byś. Zašćěpjenje pesimizma móžo (potencielnym) wužywarjam rěcy wólu do wójowanja za nju znicyś. A na to wójowanje se do dalokeje měry zepěra proces rewitalizacije.

Ako pśikład takego procesa kśěła pśedstajiś pad rěcy, kótaraž njejo nejskerjej znata zwenka wuskego krejza wósobow, kótarež su z teju rěcu zwězane, a zwenka kupki procowarjow a wědomnostnikow, kótarež se zaběraju z jeje rewitalizaciju. Źo how wó wilmesaurisku/wilamojsku rěc (pólski: język wilamowski, pśisp. pśest.), kótaraž słuša do familije germańskich rěcow a kótaruž su w zachadnosći powědali wobydlarje jadnogo sedlišća, Wilamowice, w pódpołdnjowej Pólskej, njedaloko wót Bielska-Białeje. Towarišnosć Wilamowic jo powšyknje wužywała tu rěc až do Drugeje swětoweje wójny. Pó wójnje jo se nimska ludnosć z nuźenim z Pólskeje wusedliła, a te, kótarež su w Pólskej wóstali, su se zmakali z pśegónjowanim ze strony politikarjow a ciwilneje ludnosći. Lěcrownož se wobydlarje Wilamowic njejsu žednje z Nimcami identificěrowali, su měli tejerownosći cyniś z njewólu, pśesedlenim, konfiskaciju swójstwa, šikanami. Tym, kótarymž jo se raźiło w swójej domowni wóstaś abo do njeje se wrośiś, jo kněžarstwo zakazało wužywanje wilamojskeje rěcy a teke nosenje narodneje drastwy (tegdy hyšći na wšedny źeń wužywana, wósebnje wot žeńskich). Za kakežkuli zjawy identifikacije z wilamojskeju kulturu a rěcu su grozyli štrofy. Ned pó wójnje jo wilamojšćina womjelknuła. Starjejše njejsu ju swójim źiśam dalej dali. Su jim zašćěpili za to wobglědniwosć, což nastupa kulturnu a rěcnu identifikaciju. Stakim su w 90tych lětach 20. stolěśa, gaž jo poznański linguist Tomasz Wicherkiewicz chopił we Wilamowicach slěźiś, jano hyšći žedne dwanastki staršych luźi wilamojski powědali, a wětšyna wilamojskich wobydlarjow njejo se póznała, až su wilamojske luźe, a k tomu su hyšći kradu zymno reagěrowali na pśespytowanje rěcy swójich prědownikow. Toś njejo źiwne, až na kóńcu 20. stolěśa Tomasz Wicherkiewicz, slěźaŕ na pólu wobgrozonych rěcow, jo gronił, až wilamojska rěc njepśetrajo dalšny lětźasetk. Wšak njejo nic pokazowało na procowanje wó jeje rewitalizaciju: Wilamojske luźe sami njejsu byli zajmowane, rěc jo se pózgubowała, stopjeń jeje dokumentacije jo był kradu wobgranicowany (jo była jano mała licba wilamojski napisanych tekstow). A weto jo se něco stało, což nichten njejo wócakował a což žeden program za woblicenje casa, kenž danej rěcy zwóstanjo, njeby wobglědował.

W lěśe 1993 jo se we Wilamowicach naroźił Tymoteusz Król. Lěcrownož jogo starjejšej njejstej byłej z Wilamowicami zwězanej, su tam pśeśěgnuli a źiśarka Tymoteusza, starša wósoba, jo była jadna ze slědnych maminorěcnych wilamojskeje rěcy. Wóna jo ze swójim woplěwańcom jano wilamojski powědała, źěkowano comuž gólc jo źinsa jadnučki (sic!) młody maminorěcny wužywaŕ teje rěcy. Gaž jo wumarkował, ako sam groni , až mało luźi jo dwójorěcnych ako wón, až na jogo znaśe wilamojskeje rěcy wšake luźe samo negatiwnje reagěruju, jo wobzamknuł, až co wšo cyniś, aby wilamojska rěc a kultura njewumrěłej. W lěśe 2003 jo rowno źaseślětny Tymoteusz załožył Koło wilamojskeje kultury, do kótaregož jo tegdy pó jogo nagranjanju słušało 10 źiśi. Dej se teke dodaś, až zjawne institucije su byli pśeśiwo takim zmakanjam, kótarež su se z teje pśicyny wótměwali na farje. Tymoteusz jo młodšym pśijaśelam a pśijaśelkam swóju wědu dalej dawał wó rěcy, kulturje, wilamojskej drastwje, za Wilamowice wažnych městnach. Źiśi su zgromadnje wuknuli teke wilamojske spiwy. Tymoteusz jo chopił pisaś teksty wó rěcy a kulturje Wilamowic do šulskego casnika. W lěśe 2004 jo wón zachopił dokumentaciju wilamojskeje rěcy: Jo nagrawał na magnetofonowy pask swóju pśiwzetu staru mamu a jeje pśijaśelow. Jomu mamy se źěkowaś, až źinsa mamy wěcej ako 600 góźinow materiala we wilamojskej rěcy, kótaryž wobźěłaju specialisty we wobłuku wědomnostnych stipendiumow (głownje na waršawskej uniwersiśe). W samskem lěśe jo gólc nastarcył wucbu wilamojšćiny (wótměwa se w priwatnem bydlenju), kótaruž nawjedujo wilamojski basnikaŕ (pišucy wilamojski) kněz Józef Gara. Lěcrownož jo kupka se rozejšła, jo se Tymoteusz dalej procował wó rěc a kulturu wilamojskich luźi. W lěśe 2006 jo zastupił do Regionalneje kupki "Wilamowice" a do towaristwa "Wilamowianie" (wilamojske luźe pśisp. pśest.) Towaristwo tuchylu nawjedujo Justyna Majerska, kótaraž jo zakłady wilamojskeje rěcy nawuknuła wót swójeje stareje mamy a kótaruž jo zgromadne źěło z Tymoteuszom pśeznaniło wó wužywanju rěcy. Źěkowano młodym luźam jo w repertoire kupki "Wilamowice" rosła licba wilamojskich spiwow. Wót 2011 wucy Tymoteusz sam wilamojsku rěc: Na zachopjeńku wu sebje doma, a w slědnem casu wótměwa se wucba w tamnjejšej šuli a jo pódpěrana z gmejnskimi pjenjezymi. Tymoteusz wucy teke ceptarki, kótarež budu móc kšac pó kšacu jogo nadawki pśewześ. Tuchylnje wuknjo tu rěc wokoło pěśźaset wuknikow, starša generacija, kótaraž jo zgubiła naźeju, až jich rěc hyšći zaklincyjo, pódpěra procowanja źiśiźiśi, a teke generacija starjejšych - nejwěcej skeptiski nastajonych napśeśiwo rewitalizaciji rěcy - kšac pó kšacu změnja swójo nastajenje. To njeby móžno było bźez woprowanja Tymoteusza Króla. Wón jo był motor změnow, ale za jich zawjeźenje jo była notna změna w nastajenju k rěcy a mócnym rěcnym ideologijam, rowno tak ze strony wilamojskich ako teke jich wobdawajucych luźi.

Za tu změnu nastajenja stej w dalokej měrje byłej wužytnej zajm a angažowanosć wědomnostnikowu na pólu rewitalizacije wobgrozonych rěcow: Tomasza Wicherkiewicza z Poznanja a Justyny Olko z waršawskego Artes Liberales. Wědomnostnika - z wobźělenim slěźarjow wilamojskeje rěcy z cełego swěta - stej stwóriłej w lěśe 2014 kupku "Wymysiöeryśy Akademyj - Accademia Wilamowicziana", kótarejež nadawki maju se koncentrěrowaś na rewitalizaciju rěcy a wabjenje za nju. Źěkowano wšakim wědomnostnym stipendiumam, pólskim a europskim, jo se raźiło wudaś rěd publikacijow we wilamojskej rěcy a za wuknjenje wilamojšćiny (słownik a wucbnica). W lěśe 2014 jo se we Wilamowicach wótměła wjelika mjazynarodna wědomnostna konferenca wó rewitalizaciji wobgrozonych rěcow. Pódla referatow jo było wjele tšojenjow, mj. dr. pśedstajenje źiwadłowego graśa na zakłaźe "Małego princa" wilamojskich wuknikow. Na zmakanjach su se wobźělili lokalne politikarje. Prestiž tšojenja a popularizacija stej wjadłej k tomu, až na zachopjeńku procowanjam napśeśiwo špatnje nastajone rozsuźowarje su chopili swójo nastajenje změnjaś a mału licbu procowarjow pódpěrowaś. Jo se raźiło nastarcyś debatu w ramiku Narodnych a etniskich komisijow w pólskem sejmje wó pśipóznaśu wilamojšćiny ako regionalnu rěc w Pólskej. W měrcu 2016 jo była w Pólskem źiwadle we Waršawje premjera "Hobbita" we wilamojskej rěcy. Se wobźěliłej a wó wilamojskej rěcy (a samo wilamojski) powědałej stej mj. dr. prof. Marcin Pałys, rektor waršawskeje uniwersity a Andrzej Seweryn, wuznamny pólski grajaŕ a direktor źiwadła. Grajarje pśedstajenja pak su byli wukniki wilamojšćiny, kótarež źeń a lubjej a lěpjej powědaju wilamojski.

Móžomy pótakem groniś, až něnto, w lěśe 2016, powěda wokoło 30 maminorěcnych w staršej generaciji wilamojski a k tomu kupka wósobow w šulskem starstwje, kótarež wuknu wilamojski a kšac pó kšacu se wuwijaju na nowych wužywarjow rěcy. Wilamojska rěc ma zasej městno w swójej domowni, jo teke buźiła zajm procowarjow a slěźarjow, kótarež pódpěruju proces jeje rewitalizacije rowno tak z wědomnostno-koncepcionelnego boka ako teke z pśigótowanim konkretnych procowanjow a materialijow. Take pśewrośenje njejo nicht wócakował. Skeptikarje rewitalizacije by mógali groniś, až ga dwanastk nowych wužywarjow rěcy njezměnijo jeje situaciju: Wšak njejo jasne, lěc budu ju powědaś. Njewěste jo teke, lěc by ju swójim źiśam dalej dali. Snaź ga pó šuli pójdu něźi hynźi na studium a se južo njenawrośiju do Wilamowic. To wót wšogo zachopjeńka njamóžomy wěźeś. Ale pśed žednymi lětami nicht njeby z tym licył, až wilamojska rěc hyšći něga raz zaklincyjo w zjawnosći, jo, samo, až w kakežkuli formje pśetrajo wótchadajucu generaciju z casa pśed Drugeju swětoweju wójnu. Rowno togodla njedejali prognosticěrowaś smjerś mjeńšynowych rěcow. Dejali je pśespytowaś, wobglědowaś jich sociolinguistisku situaciju, wójowaś pśeśiwo nim wusměrjonym kněžecym ideologijam, pytaś politiske rozwězanja, sensibilizěrowaś wětšynu za zmysł a wužytk wuchowanja tych rěcow a pśedewšym za rewitalizěrowanu rěc a jeje wužywanje wabiś. W stawiznach nigdy njejo nic doprědka rozsuźone. Wósebnje pśichod rěcow, kótaryž njewótwisujo jano wót jich wužywarjow, ale wót cełej seśi faktorow, nastajenjow, politiki, měnjenja luźi, na kótarež jo móžno a notne wliw wugbaś.

pśestajenje: Jan Měškank