Ku cesći Shakespeara a sonet w serbskima rěcoma

Pětš Janaš

To lěto 2016 stoj wšuderkano na swěśe we znamjenju 400. pósmjertninow Williama Shakespeara (*1564), zamrěł dnja 23. apryla 1616, jogo 37 dramow a wónych 154 sonetow. Wót nich dajo mań pśenjasenjow do njelicobnych rěcow. A samo se rozmějo, až se pśi góźbje teje swětocneje wrośenice póglědnjo, kak zmejstrujotej serbskej rěcy jogo sonety, toś ten nejwěcej wuměłski žanr lyriki we wobcerku swětoweje literatury.

“Šěsć znjełkow Shakespeare’a, zeserbšćene wot Jana z Lipy”

Pód wónym źinsa wótzabytym słowkom “znjełka” stupiju Shakespearowe sonety 1875 do górnoserbskeje literatury. Dla cog je ten cesćony, daloko a šyroko znaty a njewótwisny Jan Bohuwěr Pjech (1838–1913) z pseudonymom do ČMS staji? Snaź dla pótajmnosći dłymokich myslow we nich, snaź dla jich wuwězanosći do nejkšuśejšeje poetiskeje formy, skerjej pak dla swójeje pokornosći, wšak jo wěźeł, na wjelesery part se Shakespearowe sonety rozměś a pśebasniś daju. – A kak wobuzne to jo, ga groni samo Gerald Stone w pśedgronje za Wawrikowe kniglicki “Dwě lubosći ja mam” (LND, 1989), až “zda so nimale bjezwuhladne předewzaće” byś wopytk adekwatnego pśebasnjenja do drugich rěcow.
To se nejlěpjej póznajo, joli až pśirownujomy ten 71. sonet, “zeserbšćeny wot Jana z Lipy”, z pśebasnjenim Alberta Wawrika (1912–1988), kenž wugbašo z pśebasnjenim połojce Shakespearowych sonetow, 77 wot 154, mejstarski statk, na kótaremž jo radnych lět źěłał. A wěsće jo zajmne, stupiś pón kšac dalej k pśirownanju z dolnoserbskeju wariantu togo soneta.


Sonet 71
Gaž mrěju, dlej ga we mnjo njepłakaj,
ak słyšyš powěsć głušnych zwónow mach,
ze złego swěta tšachnjom, ak twój raj,
ab był pśi groznjejšych tam wužeńcach.

A zabyń teke ruki teje, ak našmara
tych smužkow tudy rěd, ga lubuju
ja tebje tak, ab dała lubosć do rowa,
gaž mysl na mnjo woła tužycu.

Snaź póglědnjoš ga na te štucki raz,
pón mójo mě ty daniž njedejš šepnuś,
ga pód dernom ja dawno budu stłaś.
Gaž mrěł som, twója lubosć musy zginuś,

ab žałosć twóju njeby wiźl swět
a lubosći dla tebje směšył nět.

ds. Mjertyn Špěrka, 2.1.2016


Wěsće rozmějo se, až wužywa toś ten pśinosk k Shakespearowemu lětoju teke jogo wariantu soneta: 4-4-4-2, a nic wónu rědnu formu, ako jo ju Petrarca (1304–1374) trjebał: 4-4-3-3. Za rozměśe Shakespearowych sonetow, jich wopśimjeśa a natwaŕ namakajo cytaŕ rozpominanje we pśedgronje a dosłowje ku kniglickam “Dwě lubosći ja mam”.

Slědujuce dwě pśebasnjenja do dolnoserbšćiny pokazuju na intimnu tematiku, lubosć k žeńskej a na rozestajenja z njeju. Ale wědomnosć njejo zjadna we tom, lěc su to pěsnjarja same tšojenja, jogo nazgónjone žywjenje abo fantazija poeta.
Zawina togo jo mjazy drugim, až jo wó žywjenju Shakespeara mało znate. Jasne fakta su, až jo se 1564 naroźił w městašku Stradford nad rěku Avon, až jo se brał 18lětny wósym lět staršu bogatu bursku marušu, až stej měłej źowćo a dwójnika. Ako pak źo pón samlutki do Londona, rosćo malsnje jogo wuspěch ako dramatikaŕ a poet, wó žywjenju pak feluju spušćobne daty.


Sonet 154
Bog lubosći, ten mały, zadrěmnjo,
a pśi njom lažy płomje kšětosći;
mań pěknych nymfow k njomu dreboco,
a šybalinka w pyšnej rědnosći

se grypsnjo ned ten kijašk palecy,
ak rozgrěšo juž młogu wutšobu.
Ned Bog nad kśětosću se kněžecy
jo bźez broni pśez pócnu kněžnicku.

Do zymneg žrědła płomje zatkajo
ta rěna flinki, a wóda wari se,
až wugójś wšyknu ból glich zamóžo.
Tek ja, knecht lubki, tuder zgrějom se

te stawy; płomje wódu rozśopli,
pak lubosć samu wóno njezbuźi.

ds. Mjertyn Špěrka, 16/1


Sonet 138
Gaž lubka pśisega, kak wěrna jo,
jej wěrim, rownož wěm, až łdgajo dosć.
Za gólacka mě ma głupego,
ak njewiźi tu zapleśonu złosć.

Pón kśěł, až źaržy mě za młodego,
lěcrownož wě, až wjeršk som dawno znał.
Ja wěrim wšo, což mě tak nadajo,
tak kuždy jo tog drugeg pósromał.

Pśec swóju njewuznajo njepšawdu?
A pśec ga swóju chamnosć zamjelcym?
Ta lěpša lubosć: wěriś cowanju ...
ak lubkaŕ-starc rad lěta njesłyšym.

Tak lažymej nět pśi se, łdgajomej
jad’n drugemu, a we tom glucnej smej.

ds. Mjertyn Špěrka, 16/1


Glědamy-li w našej serbskej literaturje za tym, wót kogo originalne sonety mamy, daju se mjenowaś reprezentanta młodoserbskego gibanja Jakub Bart-Ćišinski a Mato Kosyk, ale teke Mina Witkojc. Južo dwaźasćalětny Ćišinski wózjawijo wót 1876 sem sonety. Wón lubowašo toś tu kšutu formu poezije. 1884 wózjawijo se jogo zběrka Kniha sonetow.
Mina Witkojc jo zbasniła wósym sonetow, sedym stoje w knigłach Nimjernosći brjogi, LND 1993. Spomnjeśa gódne su jeje pśebasnjenja sonetow Ćišinskego, jo jich 19. gl. Wuběrk basnjow, LND 1959.
Teke młody Mato Kosyk zbasnijo sonety, ale jano styri. Wón pomjenijo je “Wěnjaški”, a wóni namakaju se w rukopisnej zběrce basnika, I. źěl wót 1882. Śišćane su we faksimilnem wudaśu RUKOPISE I, Maśica Serbska 1993, na b. 121-125 a we Spisach Mata Kosyka 1, na b. 64, 114, 213 a 238. Kosyk jo drje formu soneta wobkněžył, ale ju wjele mjenjej trjebał ako Ćišinski.
Wobej, Witkojc a Kosyk, njewužywatej Shakespearowu strukturu sonetow, ale tu staršu – 4/4/3/3 –, ako jo Petrarca woplěwał.


Pśi spśistupnjenju k engelskim originalam jo pomogł prof. R. W. Marti, Posaarska.