Jan Skala a Stanislav Vinaver

Mićo Cvijetić

Jan Skala (1889-1945), hornjoserbski basnik, nowinar, redaktor, narodowc a wojowar za narodne prawa swojeho wohroženeho luda, njeje w knižnych, kulturnych, politiskich miljejach w znowa wutworjenym juhosłowjanskim staće, wosebje w serbiskim miljeju njeznaty był. Byrnjež Južni Serbja wulke wopory w Prěnjej swětowej wójnje – kotrejež 100ćiny lětsa wopominamy – přinjesli, knježeše pola nich dobyćerska zahoritosć, dokelž wutwori so prěni raz zhromadny słowjanski stat. Porno tomu knježeše pola Serbow we Łužicy wulke přesłapjenje. Žadyn z jich sonow so njespjelni. Łužiscy Serbja mějachu nadźiju, zo změja awtonomiju, swoju republiku. Z toho njejsu ničo dóstali, byrnjež wojowali a wopory přinjesli. Woni buchu nuzowani, na němskej agresorskej stronje wojować – mjez nimi Jan Skala (1916-1918). Po někotrych informacijach přebywaše wón tehdy runje na balkanskim bitwišću.
Po surowej wójnskej Golgoće a zhubjenych sonach žadachu sej wuznamni zastupnicy Łužiskich Serbow podpěru a pomoc wot swojich etniskich přiwuznych, předewšěm wot znowa załoženeju słowjanskeju statow – Čěskosłowakskeje a Juhosłowjanskeje. Mjez nimi běše Jan Skala, kotryž pytaše hižo přez poeziju w swojej basni „Juhosłowjanam“ ze znateje knihi Srjódki (1920) pomoc. Z tutoho časa nańdźemy tež podaće, zo přebywaše wón skrótka jako nowinar w juhosłowjanskej stolicy. Na tónle fakt poćahuje so tohorunja jedne łužiskoserbske žórło: „Po krótkej nowinarskej słužbje w Běłohrodźe nalěto 1924 znowa za redaktora Serbskich Nowin powołany.“ W přinošku „Posleratna književnost Lužičkih Srba“ (Letopis Matice srpske, Novi Sad, 1930) Leopolda Lenarda, znateho kulturneho prócowarja a wuznamneho přećela Łužiskich Serbow, maš informaciju, zo pućowaše Jan Skala 1929 po Juhosłowjanskej, hdźež dóstawaše podpěru, mj. dr. w tworićelskim wobłuku. W tymle zmysle je Leonardowe wobkedźbowanje tworićelskeje krizy pola Łužiskich Serbow zajimawe, kotraž so po wójnje a z wotměnu generacijow pohłubši. Tohodla trjebachu Serbja z wjacorych přičin podpěru, kajkuž pytachu tohorunja w zažnišich časach. Leopold Lenard dopomina w tym zwisku: „Zajimawe je wědźeć, zo złožichu wšitcy łužiskoserbscy wojowarjo za narodne prawa swoju kedźbnosć na Južnych Serbow, kaž bychu při nich móc a inspiraciju pytali.“
Wosebje wusko dźěłaše Jan Skala ze Stanislavom Vinaverom (1891-1955), serbiskim intelektualnym najwyšeho rjadu, basnikom, esejistom, přełožowarjom, patriotom, nowinarjom, eruditom a wuznamnym rěčespytnikom, kotryž běše tři lěta młódši hač Skala. Tutón serbiski narodowc dožiwi tragisku serbisku wójnsku Golgotu, ale tež sławu dobyćerjow. Cyłu zběrku basnjow je wón swojim we wójnje padnjenym přećelam wěnował. Hačrunjež běše wón matematikar a hudźbnik z powołanja, zwuraznješe wón swoju kreatiwnu móc na najlěpše wašnje jako mnohostronski tworićel.
K znajomstwu Jana Skale a Stanislava Vinavera je drje za čas krótšeho přebytka łužiskoserbskeho narodneho wojowarja při wukonjenju nowinarskeho dźěła w Běłohrodźe 1924 dóšło. Wo jeju blišim zwisku zhonimy lěto pozdźišo z Vinaveroveje pućowanskeje rozprawy „Serbowanje w Němskej (Srbovanje u Germaniji)“, wozjewjeneje w pjeć pokročowanjach w znatej Běłohródskej nowinje Vreme kónc junija a spočatk julija samsneho lěta. Wón přebywaše něšto dnjow we Łužicy a Jan Skala běše jeho přewodźer a hosćićel. Dojědźeštaj sej tam hromadźe z Berlina, hdźež je Jan Skala jako zamołwity redaktor časopisa za mjeńšinowu kulturu a politiku Kulturwehr (1925-1936) skutkował, kotryž je wot meje 1925 pod mjenom Kulturwille wuchadźał. Vinaver přebywaše w němskej stolicy tež jako nowinar a sobudźěłaćer juhosłowjanskeje Nowinskeje agentury (Presběrowa). Vinaverowa wurjadna pućowanska rozprawa, w kotrejž wuswětla wón, zo je Łužica „žiwy muzej“, kładźe fokus na tehdyšu serbsku kulturnu a politisku zjawnosć, na ćežke połoženje Serbow w Němskej, ale tež na jich wojowanje k zachowanju swojeje narodneje eksistency. Wo jeho přebywanju rozprawješe so tohorunja w rubrice Druzy wo Serbach w časopisu Łužica (čo. 4, 1925). Pozdźišo je tale Vinaverowa pućowanska rozprawa kedźbnosć wědomostnikow na so sćahnyła, tež kedźbnosć tych, kotřiž so wo spisowaćelske namrěwstwo staraja, do kotrychž ličimy tohorunja wědomostnych dźěłaćerjow. Smy tutón dokument při slědźenju reciproknych serbisko-serbskich mjezywójnskich knižnych zwiskow wotkryli a wuběrkej serbiskich pućowanskich rozprawow z Łužicy přirjadowali (Kod Lužičkih Srba, putopisi, izbor, Mićo Cvijetić, Svet knjige, Beograd, 1997, str. 123-157).
W juniju pućowaše Stanislav Vinaver z Janom Skalu do Łužicy, Budyšina, wšón wćipny a rozbudźeny. Nam so zda, zo njejsmy donětka wo tak ćopłej a zrudnej stronce tutoho bliskeho słowjanskeho ludu kaž pola Vinavera čitali. W zawodźe swojeje dołheje pućowanskeje rozprawy wuzběhuje wón, zo so Němcy wo połoženje Němcow w druhich krajach jara starosća, ale lědma wo mjeńšiny w swojim kraju, wosebje wo domoródnych Serbow. W tutym dźělu poćahuje so na swojeho sobupućowarja, łužiskeho narodowca Jana Skalu, kotryž sej za swojich krajanow zakładne šule, gymnazije, uniwersitu, akademiju wuměłstwa žadaše a kiž dźěłaše we wot pangermanow hidźenym časopisu. Vinaver rozprawja: „Wón je jara kubłany čłowjek, jeho ideje su lěwicarske. Wón ma horliwe a bolostne začuće za swój wbohi mały narod.“ Tu njewupada, jako by wón internacionalist był. Z lubosću powěda wo wonym rjanym ludźe. Basnje Jana Skale nańdźeš w dźěćacych čitankach. Wone su ćopłe, wutrobne, modernistiske a čiste. Pućujetaj do Budyšina, „do centruma wotućenych Serbow“. Při tym słucha a přenošuje Skalowe rozprawjenje wo zrudnym wosudźe jeho naroda wosebje w pruskej Delnjej Łužicy, w kotrejž je mjez Blótami a lěsami wokoło Sprjewje słowjanski kmjen žiwy, kiž spěwa słowjanske pěsnje a rěči serbsce, kotryž „dźiwa na to stare, ale nima narodne wědomje“. Tam, hdźež su ponižni, maja jich za „špatnu družinu Němcow“. Prawi Němcy mjenuja jich Wenden. „Sami mjenuja so woni z lubym a ćopłym słowom Serby“, rjekny Vinaver.
Pućujetaj do Budyšina, w za Serbow wosudnym času do ličenja ludu, rozprawja Skala, w kotrymž budźe so znowa z jich ličbu manipulować, dokelž w přirunanju z liberalnej Sakskej „njeje pruske knježerstwo w swojich wólbnych lisćikach serbsku rěč jako maćeršćinu zapisało“. Mjeztym zo złoži Skala jeho skedźbnosć na mjena zastanišćow, kotrež pochadźeja z wotklepanych słowjanskich mjenow, dopomina wón jeho na tudyše słowjanske stawizny a hórki łužiskoserbski dóńt. „Knjez Skala je doprědkarski a moderny čłowjek, rjekny Vinaver, ale hdyž podótknjemy prašenje Serbow, jeho małeho ludu, je knjez Skala jara čućiwy a zabywa při tym wšo druhe.“ Wón derje znaje zańdźenosć swojeho naroda a rozprawja wo nim z dźiwnej ćopłotu. „Hladamoj na geografiske karty, čitamoj słowjanske mjena, dopominamoj so na słowjanske stawizny.“ So wě, zo sćěhuje spisaćel pućowanskeje rozprawy wšo, štož jemu Skala powěda a zo sej wo wšěm swójske zaćišćowe předstawy twori.
Jako přijědźeštaj do Budyšina, běše Skala Vinaverowy přewodnik a posrědkowar. Wopytaštaj serbske kulturne institucije, Serbski dom, redakciju Serbskich Nowin, ćišćernju a kniharnju. Zetkaštaj so z najwažnišimi zastupjerjemi Łužiskich Serbow; z redaktorom Markom Smolerjom, basnicu Minu Witkojc („Wona je přewšo krasna. Rjana, luba, chutna...“), zezna Arnošta Muku, „patriarcha serbskeho ludu - łužiskoserbskeho Vuka Karađića“, a druhich. Wón dźiwaše so serbskim napisam na twarjenjach, a Serbja wjeselachu so, zo słyša „južnoserbsku narěč“. „Woni wurjekuja Serb, jich huba je połna, jich wutroba, jich hrudź je połna.“ Ženje njejsym słyšał, zo so słowo Srbin z tak wjele lubosću, z tak wjele zbožom, z tajkej mystiskej rozbudźenosću wurjekuje...“, rjekny Vinaver. Abo na druhim městnje praji: „W jich rěči eksistuje mjechka patetiskosć, něšto skromne, daloke a lubozne.“
Vinaver bě swědk wulkeho swjećenja, na kotrež je přišło wjele ludźi. Běchu tam jěcharjo z cylindrami a chorhojemi, dujerjo trompetow a chóry. Knježeše pisanosć a kuzło serbskich muskich a wosebje žónskich ludowych drastow. Wón so za wulkotnu mšu a wěriwych zahori a k tomu praji: „to je najpobožniši lud na zemi. Jich wěra zwisuje zrudnje a njedźělomnje z jich rěču, kotruž zasakle, mystisce lubuja, kotraž wustupuje jako jich zwisk ze swětom a Bohom...“ Zhromadnje z wěriwymi a Skalu sćěhuje wón prědowanje, na kotrež wšitcy w ćišinje pobožnje słuchaja. Takle wopisuje wón tute hnujace wokomiki a začuća swojeho sobupućowarja: „W mnohich wočach sylzy widźiš. Jan Skala płače při mni. Tónle lud nima hižo ničo na swěće, žadyn škit hač na boži w njebjesach. A k tutomu Bohu so modla. Jan Skala, kotryž njewěri najskerje do cyrkwineho Boha, njewobsedźi ani to. Skradźu trěje sej wón swoje sylzy. Jeho sylzy so wobstajnje njeronja.“
W tymle krótkim času, něšto dnjow so za kedźbnosć Jana Skale dźakujo, je Vinaver wjace toho impresiwneho widźał a zhonił. Njeposrědnju wědu je wězo z faktami literatury wudospołnił, štož jemu pomhaše při nadrobnym wopisowanju tehdyšeho žiwjenja a wosuda Łužiskich Serbow: zańdźenosće, nałožkow, drasty, najrjeńšich přikładow z poezije a wulkotneho koncerta, kotryž započa so z hymnu „Rjana Łužica“...
Vinaver dožiwi w hotelu tež raz njepřijomnosć, po tym zo bě portjeja rozmjerzał. „Jako dyrbješe swoje staćanstwo w pućowanskim łopjenu podać, zapisa Jan Skala měrnje Saksa“, rjekny Vinaver. Za sebje připisa na łopjenu Serbe (Serbičan). Portjej so mócnje rozzłobi! Što ha sej tući Serbja předstajeja! Kaž byšće swójski stat měli. Wy sće błazni. Tónle kraj rěka Sakska, nic Serbija!...Podarmo spyta wón, jeho nastupajo swoje serbiske staćanstwo přeswědčić, rozprawja Vinaver. „Ale portjej, kiž widźeše, zo měł so z fanatikarjom dorěčeć, je moje Serbe přešmórnył a zapisa Saxe (Saksa) bórbotajo: Tući Wendojo póčnu wobłudnjeć. Mysla sej, zo maja swójski stat...“
Wjele toho rjaneho, wobkuzłaceho a zrudneho zapisa Stanislav Vinaver do swojeje jimaceje pućowanskeje rozprawy wo Łužicy a Łužiskich Serbach z wosebitym fokusom na ćežki politiski staw, w kotrymž su woni w němskim staće žiwi. Předewšěm so dwěmaj wěcomaj dźiwaše: „Wot kóždeje wosoby, z kotrejž sym rěčał, słyšach dwě słowje: Te prěnje je: Serb. Te druhe je: Bóh. Tutej zapřijeći woni zwjazuja.“ Nimo woprawdźiteho stracha před swojim přichodom eksistuje promješko nadźije. „Serbja su w kašću wotućili“, zapisa Vinaver. Mjezynarodne połoženje wuwiwa so Serbam k lěpšemu: „Wójna, proza Němskeje, słowjanske wothłosy a hesła, kotrež podachu so na puć po cyłym swěće, pomhachu jim wotućić, so organizować, Serbski Sokoł a towarstwa załožić a aktiwnje serbować. Zwoprědka so Němcy dźiwachu a potom so rozhorjachu.“
Z hnujacej a lyriskej pućowanskej rozprawu Stanislava Vinavera „Srbovanje u Lužici“ pokazachmy najmarkantniše detaile serbiskeho spisowaćela jako wćipneho pućowarja. W njej zwuraznja wón swoje najhłubše čłowjeske a słowjanske začuća napřećo wohroženym přiwuznym w Němskej z wosebitym fokusom na swojeho wurjadneho sobupućowarja Jana Skalu, na jeho wojowanje a starosće wo swój lud a jeho dóńt, na narodowca, politikarja, publicista a spisowaćela. Ale tež na čłowjeka z hłubokimi a jimacymi čłowjeskimi kajkosćemi.

Přełožk: Viktor Zakar