Cogodla a kak wóteměra dolnoserbska rěc? – Co móžomy pśeśiwo tomu cyniś?

Caroline Harpojc

Zawjeźenje
Dolnoserbska rěc jo jadnorazna rěc, dokulaž ju luźe powědaju jano how w Dolnej Łužycy. W drugich stronach Nimskeje njejo dolnoserbska mjeńšyna znata. Źinsa dajo jano něźi 7 000 - 10 000 Dolnoserbow , kenž wuměju rěc. Pśed wjele lětami jo wěcej luźi dolnoserbski powědało. Licba powědarjow stawnje spadujo. Stare luźe mrěju a młode njekśě dolnoserbski nawuknuś. To jo cartojske koło. Ale kótare pśicyny ma to wšykno a kak jo se pón wuwijała ta stara, jadnorazna rěc? A cogodla nichten njoco dolnoserbsku rěc dalej zdźaržaś? Cogodla njamaju Górnoserby take wjelike problemy ze zdźaržanim swójeje rěcy? W Górnej Łužycy jo wěcej Serbow žywych a te powědaju teke górnoserbsku rěc. Nałogi woplěwaju z wětšeju gjardosću ako Dolnoserby a teke młodostne njamaju jano w šuli motiwaciju serbski powědaś. Tejerownosći móžoš pśi nałogach luźi słyšaś, kenž stawnje serbski powědaju. Tam su te wósebarje, kenž njamógu serbski powědaś a rozměś. W Dolnej Łužycy jo situacija hynakša. Dolnoserbšćina jo rěc, kótaraž ma w našych stronach dłujku tradiciju. Južo naše stare starjejše su powědali serbski a jich starjejše teke. Musymy toś tu staru, rědnu rěc zdźaržaś abo nic? Kótare pśicyny ma felujucy zajm za dolnoserbsku rěc? A dajo móžnosći tu rěc zasej wóžywiś?

Kak wjele generacijow móžo hyšći serbski?
„Serbska rěc jo stara rěc – rěc, kenž wumrějo.“ To groni wjele wuknikow Chóśebuskich šulow, teke wukniki Dolnoserbskego gymnaziuma. Ale cogodla? Wjele maju šansu serbski nawuknuś, wšojadno, lěc su wukniki, dorosćone abo wukrajniki. Pšašanje jo, kak wjele generacijow powěda źinsa hyšći serbski w Dolnej Łužycy? Wětšy źěl powědarjow jo wokoło 50 lět stary abo w starstwje rentnarjow. Rentnarje su powědali južo ako źiśi serbski a jich starjejšych teke, wóni su to nawuknuli wót nich. Ze serbskeju rěcu su se Serby mógali pśeśiwo Nimcam wótgranicowaś. Su powědali wó wšednych wěcach abo teke wó wěcach, kenž Nimce njejsu směli słyšaś. Cesto su źiśi tych rentnarjow nawuknuli serbski we wšednem žywjenju. Za někotare jo to teke mamina rěc a wóni su akle w źiśowni abo w šuli nimski nawuknuli. „Gaž starjejše njejsu ze źiśimi serbski powědali, su měli za to, až źiśi njesłyše gódła abo rozgrona dorosćonych“, groni Margot Harpowa. Te źiśi, kenž su powědali serbski wót źiśecego starstwa, wužywaju tu „wósebnu“ rěc teke tak kaž starjejše, wóni se wótgranicuju wót nimskich źiśi.
Ale nic jano te za źinsajšne młodostne stare luźe mógu hyšći serbski, teke wjele wuknikow w Chóśebuzu a Chóśebuskem wokrejsu. Wóni wuknu serbski w serbskich zakładnych šulach a w źiśownjach. Ale teke na Dolnoserbskem gymnaziumje (DSG) jo serbska rěc obligatoriski pśedmjat. Hynakša jo situacija na zakładnych šulach. Tam jo serbska wucba dobrowólna. Někotare wukniki wuproběruju, lěc jo serbska rěc něco zajmnego, a někotare su pón teke wobźělniki Witaj-projekta, cesto te, kenž su ako góle byli we Witaj-źiśowni, na pśikład w źiśowni „Mato Rizo“ w Žylowje abo w źiśowni „Lutki“ w Janšojcach. Ako Witaj-wuknika abo „Witaj-góle“ tebje ceptarje spěchuju w serbskej rěcy. Nawuknjoš serbski powědaś a pisaś a teke, kak powědaś we wšednem žywjenju. Ty njamaš jano serbšćinu, ale teke matematiku a wuměłstwo, sport a stawizny w serbskej rěcy. To pomaga serbsku rěc lěpjej nawuknuś a wužywaś. Ako wobźělnik na Witaj-projekśe cyniš dobre nazgónjenja, dokulaž rědownje, w kótarychž maš wucbu, su wjelgin małe. Ale nic jano wukniki Witaj-projekta mógu serbski powědaś, na kuždy pad teke wukniki drugich šulow abo DSG. Bóžko powědaju a pišu serbski jano we wucbje. Zwenka šule abo wucby wukniki njepowědaju serbski, dokulaž su měnjenja, až serbska rěc njejo „cool“, dokulaž jo taka stara rěc. To wiźiš kradu mócnje na DSG. Gaž se pšašaš wuknikow lěc mógu serbski, móžo jano mała kupka wěcej ako „Dobry źeń“, „Na zasejwiźenje“ abo „wupad“ groniś, rozměś a pisaś. W źinsajšnej generaciji dajo jano hyšći mało luźi, kenž maju motiwaciju abo mógu serbsku rěc wužywaś. Starše generacije se procuju hyšći dolnoserbski powědaś.

Chto źinsa hyšći powěda dolnoserbski?
Njedajo wjele luźi, kenž powědaju źinsa hyšći w zjawnosći serbski. Wětšy źěl powědarjow su rentnarje, kenž su starše ako 50 lět. Mimo togo mamy teke wukniki. Ale te bóžko źinsa wěcej njepowědaju dolnoserbski. Dajo na pśikład teke studenty, kenž su studěrowali sorabistiku w Lipsku. Teke pśi serbskich namšach fararje a lektory prjatkuju a cytaju serbski. Wósada spiwa serbske kjarliže sobu a bjatujo w tej rěcy. Teke fararka ze Žylowa, Dešna a Strjažowa, Katharina Köhlerowa, groni na nimskej namšy někotare pódstawki w serbskej rěcy. Dalej dajo teke někotare konfirmandy, kenž kśě serbske konfirmandowy pódstawk a žognowanje měś. Wušej togo mamy serbski rozgłos, w kótaremž wusćełaju serbske programy a jaden raz w mjasecu, prědny stwórtk, dajo program za młodostne „Bubak“. Dalej móžomy groniś, až redaktory a reportarje „Nowego Casnika“ rešeršěruju, powědaju a pišu nastawki w serbskej rěcy. Teke serbske politikarje a Serby zjawnego žywjenja, ako dr. Madlena Norbergowa (wědomnostna sobuźěłaśerka Chóśebuskego wótźělenja Rěcnego centruma Witaj) a luźe w drugich serbskich institucijach mógu serbski a powědaju serbski z luźimi, wó kótarychž wóni wěźe, až mógu to teke. Někotare luźe na jsach wužywaju rěc hyšći wšednje, wóni njepowědaju stawnje serbski, ale wótergi, dokulaž njedajo wěcej tak wjele luźi z kótarymiž mógu powědaś w toś tej rěcy.
Źo móžomy serbsku rěc hyšći nawuknuś?
Serbska jo stara rěc, kenž njeznajo wjele luźi. Teke how w Chóśebuzu, źož se mysliš, až luźe muse Serby a serbsku rěc znaś, njejo to tak. Serbska rěc jo wjelgin njeznata a rownocasnje něco wósebnego. Gaž njeznajoš serbšćinu ako maminu rěc, jo śěžko z njeju se zaběraś, dokulaž wjele luźi njewě, źo a kak mógu tu rěc nawuknuś, ale dajo wjele móžnosćow. Za małe źiśi dajo w Dolnej Łužycy źewjeś rozdźělnych źiśownjow , w kótarychž mógu serbski nawuknuś. Nic jano w Błotach, teke w Chóśebuzu dajo take źiśownje, tak njemuse starjejše tak daloko z awtom jěś a źiśi do źiśownje wjasć. W źiśowni wóni njenawuknu jano rěc, ale wopóznawaju se teke z nałogami, powěsćami, spiwami a rejami Serbow. Dalej mógu źiśi teke k někotarym góźbam se serbsku drastwu woblekaś (wob. 2). Tak wóni njewótrostuju jano z rěcu, ale teke ned z kulturu. Gaž źiśi zastupiju do šule, maju wóni šansu do zakładneje šule ze serbskeju wucbu hyś. Tam nawuknu dalej serbsku rěc abo mógu teke zachopiś, gaž rěc njejo była znata do togo. Wóni wuknu tam wšykno, což nawuknjoš teke w nimskej šuli, jano w serbskej rěcy, pśedewšym ako Witaj-wukniki. Witaj- wukniki dostanu specielne spěchowanje we wšyknych pśedmjatach. Tam se procuju we wětšem źělu wucby jano serbski se rozgranjaś a serbski pisaś. Teke wucbne materiale su ekstra za ten projekt do serbskeje rěcy pśestajone. Pó zakładnej šule pśiźo za wšykne dalej wjeduca šula. W Chóśebuzu dajo jadnu dalej wjeducu šulu za nawuknjenje serbskeje rěcy – Dolnoserbski gymnazium. Kaž som južo groniła, jo serbšćina obligatoriski pśedmjat a serbske ceptarje se procuju z wuknikami w pśestawkach pitśku serbski powědaś. Ale njedajo jano źiśi a młodostne, kótarež se zajmuju za serbsku rěc abo kótarež kśě ju nawuknuś. Źo maju dorosćone šansu serbski nawuknuś? Teke za dorosćone dajo někotare móžnosći. Šula za serbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu póbitujo kurse, źož mógu wšykne, kenž kśě serbski nawuknuś, z tym teke zachopiś. Dajo kurse za zachopjeńkarje a pókšacujuce. Teke w prozninach maju wukniki a dorosćone šansu swóju serbšćinu wobnowiś a pólěpšyś. Ale nic jano w prozninach se kurse pšawidłownje zachopiju.
Dajo teke wopóznawańske kurse, źož mógu wukniki a starjejše glědaś, lěc se zajmuju za dolnoserbsku rěc. Šula za serbsku rěc a kulturu póbitujo mimo togo wulěty, pśi kótarychž móžoš se z drugimi wobźělnikami serbski rozgranjaś a sebje někotare rědne wěcy w našych stronach woglědaś. Wšo we wšyknom ma kužda generacija w našych stronach dobre šanse serbski nawuknuś, gaž ma zajm za to.


Cogodla powěda jano tak mało luźi dolnoserbski a kótare pśicyny ma to?
Gaž se pšašaš luźi w Chóśebuzu, lěc mógu serbski powědaś, njedajo wjele, kótarež wótegroniju z „jo“. Ale njejo jano tak w Chóśebuzu, teke w Błotach abo drugich stronach Dolneje Łužyce njamóžo wjele luźi serbski powědaś. To pokazujo, až serbski lud jo mjeńšyna a rěc něco jadnoraznego. Wětšy źěl tych młodostnych na jsach njewě, kótary wóznam serbske nałogi maju. Hyšći njejo rěc wótemrěła, ale gaž źo to tak dalej, móžo to se w pśiducych lětźasetkach staś. Cogodla njejo se wšykno dalej wuwijało, tak kaž engelšćina? To jo źinsajšny źeń swětowa rěc. Serbska rěc by se mógła teke tak wuwijaś, njemusy byś swětowa rěc, ale rěc, kótaruž znajo wěcej luźi w Nimskej ako źinsa. Za kuždu wěc dajo zawěsće pśicyny, teke za pómałke wótemrěśe serbskeje rěcy. Jadna pśicyna jo na kuždy pad, až starše generacije njejsu serbsku rěc dalej dawali. To zbuźijo zaśišć, až te njejsu byli gjarde na swóju rěc a kulturu. Wóni njejsu kśěli, až jich źiśi maju problemy z tym. Něgajšne Serby njejsu měli tak dobre šanse w žywjenju, dokulaž su byli za luźi z města něco drugego. Wóni njejsu byli tak kaž Nimce. Serby su byli diskriminěrowane. Tak su starjejše kśěli swóje źiśi pśed tym wobzwarnowaś a cesto njejsu rěc dalej dawali. W Górnej Łužycy njedajo tak wjele problemow, tam jo serbska rěc hyšći žywa. Serbske luźe tam su gjarźejše na swóju wósebnu rěc a jich źiśi nawuknu ju hyšći ako maminu rěc. Źinsa pak ma kuždy šansu serbski nawuknuś. Weto dajo w Dolnej Łužycy mjenjej móžnosćow ako w Górnej Łužycy. Dalej musymy groniś, až wjele wuknikow, teke Dolnoserbskego gymnaziuma, gronje, až serbska rěc njejo taka wažna, dokulaž njetrjebaš ju w pśichoźe. To wiźiš teke pśi licbach wuknikow wugbaśowego kursa w serbšćinje. Abiturny lětnik 2012/2013 njejo měł wugbaśowy kurs, dokulaž stej se jano dwa wuknika namakałej, kenž stej ten pśedmjat wubrałej. Za dwa wuknika njejsu „wótwórili“ wugbaśowy kurs, dokulaž jo napšašowanje było pśesnadne. Ten lětnik jo był prědny w stawiznach DSG. Lětnik 2013/2014 jo zasej měł wugbaśowy kurs z wósym wuknikami. Glědajucy na druge wugbaśowe kurse w engelšćinje abo biologiji jo licba wósym wjelgin niska. Teke ma DSG problemy nowe rědownje wótwóriś. Pśiducy lětnik jo měł jano hyšći jadnu sedymu rědownju. Normalnje su měli tśi abo styri. To teke pokazujo, až zajm za rěc a kulturu pśi luźach buźo mjeńšy. Dalšny dypk jo, až luźe njepokazuju zajm za rěc. Wóni wěźe, až dajo tu rěc, ale se mysle, až njejo to tak wažne, taku wósebnu rěc wuchowaś. „Zgubjenje maminorěcnych a felujuce woplěwanje kultury stej dalšnej pśicynje“, měni Tabea Richterojc. Maminorěcne mrěju, njejsu rěc dalej dawali, tak až njamógu pśiduce generacije wěźeś, kak jo se rěc powědała abo cesto njekśě teke serbsku rěc dalej wuchowaś. Felujuce woplěwanje kultury wisy z tym gromaźe, až wětšy źěl swěśi nałogi, ale njewě cogodla. Starše generacije su woplěwali nałogi hyšći wěcej ako źinsajšne generacije. Pśedewšym wejsna młoźina bjerjo kokot a zapust cesto jano ako góźbu za swěśenje a wóna njewě, kótary wóznam toś tej nałoga matej. Tak wóni njezgubiju jano kulturu, ale teke rěc, kótaraž wisy gromaźe z kultury. Njejo pak to tak, dajo teke jsy, w kótarychž jo woplěwanje kultury hyšći wažna tema ako w Dešnje abo na Górach. Wótemrěśe serbskeje rěcy a kultury njejo jano wina wejsneje młoźiny a zgromaźeństwa, ale teke města a kraja. „Jatšowny wogeń jo pśikład za to“, groni Norman Jentsch, „pśedpise města cynje to wjelgin śěžko za wejsnu młoźinu nałogi woplěwaś a zdźaržaś.“
Pó woplěwanju kultury jo teke zjawnostne źěło wjelgin wažne za taki mały lud. Ale to felujo pśi Serbach. W Chóśebuzu turisty njewěźe, až how su w serbskich stronach. Jano nadrozne toflicki su dwójorěcne a mě mało institucijow. Jo južo cesto pśišło pšašanje, lěc jo to pismo pólske. Tak móžoš zasej wótwóźiś, až rozšyrjenje w Nimskej njejo dobre. Jano luźe, kenž su how žywe, wěźe, až su to sedlišćowe strony Serbow a te su teke cesto Serby (abo maju něco z tym cyniś) a mógu hyšći serbski powědaś. Serbske institucije dajo teke w Chóśebuzu, ako na pś. Serbski muzej. Ale sobuźěłaśerje recepcije, kenž tam pśipomagaju na kasy, su pśistajone w drugej firmje a njamógu serbski powědaś. Wóni njerozměju, gaž powědaš z nimi serbski a tak wóni teke njamógu turistam abo drugim luźam něco w serbskej rěcy wulicowaś, a to jo wjelgin špatne zjawnostne źěło. W Błotach jo zjawnostne źěło hyšći aktiwnjejše. Cołnarje wulicuju wjele wó Serbach a wó Błotach a tak turisty nazgóniju, kak su Serby do Dolneje Łužyce pśišli. Teke we wšakorakich muzejach dajo wjeźenje, kenž se zaběra wěcej ze serbskeju rěcu.
Nic jano zjawnostne źěło felujo, teke zajm luźi. Wjele młodostnych groni, až njetrjebaju rěc, dokulaž njamógu ju w pśichoźe w powołanju wužywaś. Teke pśiźo k tomu, až młodostne kśě byś fleksibelne w powołanju, a to njejo móžno ze serbskeju rěcu, dokulaž tu jano how w našych stronach powědaju a luźe w drugich zwězkowych krajach njamógu nic zachopiś z njeju. Dalej njejsu luźe źinsa zwězane k domowni. Něgajšne bury a Serby njejsu mógali pśec, wóni su měli how dom a źěło a teke zbóžo. Źinsa njetrjebaš to wšykno, dokulaž dajo wšykno w supermarkśe a dostanjoš wěcej źěła w nowych zwězkowych krajach. Tak mrějo rěc dalej, dokulaž „powědarje wuśěguju a njedawaju rěc dalej, dokulaž njejo to w nowych stronach notne“, groni Timo Semisch. „Luźe, kenž pśiśěguju, njebudu rěc wuknuś“, Timo Semisch dalej, „dokulaž njamógu se z njeju identificěrowaś a Serby a jich kulturu teke njeznaju.“ Wóni su teke wuznali, až njetrjebaju dolnoserbsku rěc we wšednem žywjenju, dokulaž wšykne powědaju nimski a jano mało luźi rozmějo serbsku rěc. Luź jo gniły a tak wón njecyni póprozne źěło, to by było w tom paźe nawuknjenje dolnoserbskeje rěcy.

Móžnosći za pólěpšenje rěcneje situacije
Rěcna situacija jo w Dolnej Łužycy źinsa špatna, ale to njamóžo tak wóstaś, gaž dej dolnoserbska rěc hyšći dalej žywa byś. Serby muse móžnosći namakaś, kak wóni mógu serbsku rěc zasej wóžywiś a zajmnu za luźi a pśedewšym za wukniki, pśichod Serbow, scyniś.
Kaž som južo groniła, felujo zjawnostne źěło. Dajo kužde lěto wót DSG zapustojski pśeśěg a teke swěśenje kokota. W Chóśebuzu pak njedajo wjele informacijow, ga a źo mógu woglědarje to dožywiś. To jo wjelgin wažne, aby luźe dostali zasej zajm za kulturu a pón teke za rěc. Tak jo to teke pśi zapusće na jsach.
We wokolinje tych jsow dajo někotare plakaty, ale w měsće abo pěś jsow dalej wěcej nic. To jo ale rozsudne, dokulaž jo wěcej luźi w Chóśebuzu žywych a gaž njewěźe, ga se swěśi taki nałog, wóni njamógu se to woglědaś a teke njedostanu zajm za něco nowego a cuzego. Pśiducy dypk jo, až trjebaju sobuźěłaśerje pśi recepciji Serbskego muzeja dalejkubłanje, dokulaž njamógu serbski powědaś a teke nic rozměś. Za Serbski muzej jo to wažne, až turisty dostanu zacuśe, až luźe how teke mógu serbski a až wóni słyše tu rěc. Gaž njesłyšyš rěc, njamóžoš se nic wó tom pśedstajiś. Dalšna móžnosć jo, až mjeńšyny cełego nimskego kraja se raz zmakaju a se póznaju. Tak se rozšyrijotej teke serbska rěc a kultura wěcej w Nimskej a mjeńšyny wulicuju pó zmakanju w swójich stronach wó tom. Teke jo móžno, až druge mjeńšyny nawuknu pitśku tu rěc drugich mjeńšynow a póznaju teke kulturu a tradicije. Zmakanja Górnoserbow a Dolnoserbow móžo rěcnu situaciju teke doprědka spóraś. Wobej kupce móžotej se lěpjej póznaś a teke jaden wót drugego něco wuknuś, a tak móžotej gromaźe serbsku rěc a kulturu wuchowaś.
Hyšći jadna móžnosć jo, až dostanu wukniki zajm za dolnoserbsku rěc a wěźe cogodla ju wuknu. Gaž źiśi abo wukniki njewiźe cil, wóni teke njamaju motiwaciju za nawuknjenje. Serby muse młodostnym perspektiwy a pśicyny za wuknjenje serbskeje rěcy daś. We wucbje wuknu jano rěc a we wušem schójźeńku analyzěruju teksty. To nichten njetrjeba. Wažnjej jo, až rozměju teksty a až mógu se rozgranjaś. Za to feluju knigły za młode luźe (dajo jano knigły za źiśi a za dorosćone abo knigły wó kulturnych wěcach). Gaby dało knigły w serbskej rěcy kaž „Harry Potter“ abo „Alice im Wunderland“, by je cytało wěcej luźi. Teke we wucbje by było to rozbogaśenje, dokulaž wukniki maju šansu zgromadnje z nimskimi knigłami serbsku rěc wuknuś.
„Dalej dajo za młodostne móžnosć, z młoźinskeju wuměnu rěc zajmnjejšu scyniś“, měni Tabea Richterojc. Tam móžo se młoźina w serbskej rěcy rozgranjaś a nazgónjenja wuměnjaś. Teke jo móžno někotare „workshops“ cyniś, tak až mógu se wěcej ze serbskeju rěcu identificěrowaś a až buźo to hyšći wěcej zajmne za młoźinu. Młoźina jo pśichod Serbow! Gaž młode luźe njewoplěwaju serbsku rěc a kulturu dalej, jo wótemrěśe dolnoserbskeje rěcy a kultury wěste!

Wobraz 1 – Chwalba knězoju w Dešańskej cerkwi.

Žrědło: http://www.brandenburger-erlebnistouristik.de/uploads/pics/IMG_3654.JPG; 25.06.2013, 13:43
Wobraz 2 – Caroline Harpojc w serbskej drastwje w źiśowni „Mato Rizo“.


Žrědło: priwat.
Žrědła:
internet:
http://www.brandenburger-erlebnistouristik.de/uploads/pics/IMG_3654.JPG; 25.06.2013, 13:43

http://dolnoserbski.de/dnw/


knigły:
Kurze Geschichte der Sorben: ein kulturhistorischer Überblick in 10 Kapiteln. Peter Kunze. Bautzen. Domowina, 1995.
Die Sorbenpolitik der DDR 1949–1970:Anspruch und Wirklichkeit. Edmund Pech. Bautzen. Domowina Verlag, 1999.

prospekty:
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu, program Smy na was gjarde. Nalěśe 2013. Maria Elikowska- Winkler

druge:
Wugronjenja: Tabea Richterojc, Norman Jentsch, Timo Semisch, Margot Harpowa a Sarah Kühnerojc.
Źěłowe łopjena w serbšćinje. Lětnik 10. Prospekty: