Serbska kultura? Serbska rěc? To njamóžo wěc wšykno byś!

Gregor Kliem

Ako som na zachopjeńku lěta 2013 nowe knigły bulgarskeje muzikowědomnostnice Rosemarie Stateloveje: “Musikalische Begegnungen bei den Sorben” wótcynił, som se zaźiwał. Wóna jo z jasnosću tak pomjenjony “głowny problem” serbskeje něntejšneje kultury kradu wutrjefiła: Naša kultura se njezdźaržyjo wót samego, ako normalnje kultury mógu. Serbska kultura trjeba pomoc, až móžo dalej wobstojaś.
To njeklincy cuze. Móžomy to wšednje rozměś, gaž smy konfrontěrowane z pesimistiskimi wózdaśami, až kultura wuchada: Statnje pódpěrane serbske projekty a institucije njedostanu pjenjeze, kenž trjebaju. Serbske šule ako w Chrósćicach abo muzeje ako w Mósće se zacyniju. Krajnej sejma Sakskeje a Bramborskeje a Vattenfall dalej serbske jsy znicyju. A zawěsće, serbska rěc se zgubijo. Rownocasnje comy něco pśeśiwo tomu cyniś, se aktiwěrowaś, wěcej pśipóznaśa a politisku móc dostaś, ako w Sejmiku, abo rěc rewitalizěrowaś.
Serbski byś, pišo Statelova a to se mě teke zda, wuměnijo za luźi k prědnemu wó to serbske se starosćiś. A problem rěcy jo zazdaśim w kuždych porach našogo kulturnego rozměśa integrěrowany, Statelova zwěsćijo. Žedna diskusija, žedno pśemyslowanje wó to serbske, źož njepowědamy wó zgubjenju a wobstaśu rěcy, abo źož se njeidentificěrujomy pśez nju: “Gaž rěc wumrějo, wumrějo tek naš lud.” Togodla jo jěre rěznjenje, gaž w Rozhlaźe cytamy, až Witaj a 2Plus njamatej žycony wuspěch, gaž jo se w Podstupimje wuraźowało wó krotcenju pjenjez za serbsku wucbu abo gaž wětšy źěl abiturientow na Dolnoserbskem gymnaziumje w Chóśebuzu pó mójom měnjenju jano njedosegajucy serbski móžo. W maju som samo powědarja wót Antenne Brandenburg słyšał, až na toś tom gymnaziumje serbšćina se wucy ako “cuza rěc”. Ale to jo druga tema.
Pak by dejało mjaztym za kuždego jasne byś, až dajo luźi, kótarež se teke mimo serbskeje rěcy ako Serby wiźe. Sprěte guski, se mysliš, dokulaž póznaśe k serbstwoju jo liche pśed kaznju a njedajo se pśepytowaś. Rowno nic, dokulaž na kóńcu kazń njewustaja, kak se sami abo drugego wiźimy. Rozsudne su naše póśěgi, naš wobchad z drugimi luźimi, naše wócakowanja a pśedstajenja wó towarišnostnje płaśecych normach. Smy žywe w Nimskej w towarišnosći, kótaraž na ideju narodnego stata se zepěra. A nejfaworizěrowanjejša norma, z kótarejuž se wót drugich wótzwigujomy abo pśisłušnje cujomy, jo pódla wšyknych kulturnych wupłodow hyšći naša rěc. To tek how w Słowjeńskej wiźim. Gaž wumarkuju, až njepowědam słowjeński, se pšašaju za mójim póchadom, cogodla som hynakšy, wetom až w Nimskej kuždy awtomatiski se mysli, až som Nimc, dokulaž na droze se z nimi nimski rozgranjam.
Ja wiźim někotare paradoksne situacije: Luźe, kótarež som we Łužycy zmakał, cwibluju na serbskej identiśe. Wóni ga rěc njepowědaju a maju nimski wupokaz. A awtonomny “Sorbistan” ze swójskimi granicami hyšći njedajo. Ale rownocasnje toś te luźe su gjarde na swóju serbsku babku a se cuju zwězane k toś tej mjeńšynje. To serbske za nich w zachadnosći eksistěrujo, ale weto ma wliw, kak wiźe něntejšny cas. Druge, ako ja sam, njamógu se mimo wěsteje njespokojnosći rozsuźiś. Gaž gronim, až som Serb, jo to pšawje, ale njejsom pśeznanjony, dokulaž nimski jo wěcej mója mamina rěc. Njamógu nic pśeśiwo tomu zacuśeju gótowaś. Pak som teke gjardy. Rowno how w Słowjeńskej cuju ako Serb prědny raz něco ako panslawistisku zwězanosć. Ale gaž gronim, až som Nimc, se měšatej zwucony indoktriněrowany kompleks Drugeje swětoweje wójny a lažka praktikabelnosć. Njecuju gjardosć, ale gronim kuždemu Nimcoju, až som Serb? Abo Španijarjeju, kenž njejo zewšym nic wó tom słyšał? Jo pón pšašanje pógniłosći, až se sam reducěrujoš a za moment njamaš špatne zacuśe. Gronim, až som woboje, weto njejsom spokojom, dokulaž na jadnej ruce móje emocionalne wězby k jadnomu a drugemu bokoju njewujasnijo a na drugej ruce luźe kśě normalnje wěźeś, źo stoje. Dajo znaty kusk wót kupki Berlinska Dróha, kótaryž to derje wopisujo. Ale wónej namakajotej druge wótegrono: “Sym ja Serb? Sym ja Němc? Ja njewěm! Und vielleicht ist es auch scheißegal!” Wšojadno ale za mnjo njejo, dokulaž jano sam njerozsuźijom, chto som.
Su teke te “druge”, kótarež tebje zarěduju, ako Nimc, Serb, Europejaŕ abo wacej něco. Sociolog Ludwig Ela wiźi tendencu pla Serbow: To serbske njezawupytnjoš abo zawupytnjoš rědko “jano tak” we wšednem dnju. To, což zwěžoš ze serbstwom, su zjawne, reprezentatiwne kulturne zarědowanja z muziku, reju abo źiwadłom – swětła, kótarež se zapłomjeniju mjazy polami serbskeje njepśibytnosći, ako Rosemarie Statelova to wiźi a wopisujo. Serbska rěc we wšednem dnju njamóžo wěcej pokazaś, chto Serb jo (mimo znatych wuwześow w Górnej Łužycy). Za to pśemało powědaju. Město togo maju tebje južo ako potencielnego Serba, gaž se wobźělijoš na serbskokulturnem a wuměłskem žywjenju. To som bejnje w mójom casu pla kupki Die Folksamen wumarkował. Pśez našu muziku, naš póchad z Dolnoserbskego gymnaziuma a wobraz, kótaryž medije wopisuju, smy byli jano kupka Serbow. Zawěsće to serbske jo wažne, ale by raz musał se za napšawdnym sebjerozmeśim muzikarjow pšašaś.
Ja, na pśikład, njejsom se wěsty wó swójej identiśe. By raz se zajmował, lěc dajo teke drugich w mójej generaciji ze samskimi myslenjami. A som měnjecy, až rěc njamóžo jano rozsudny srědk byś to rozsuźiś. Togodla som se w swójom bachelorskem źěle: “Hybride Identitätsprozesse in der sorbischen Musikkultur” pšašał, kak drugi kulturny element, ako na pśikład muzika, k nowemu serbskemu wědobnju pśinosujo. Za to som se z tyma kupkoma, Die Folksamen a Berlinska Dróha, z jeju muziku a sebjerozměśim zaběrał. Ja cu how tśi perspektiwy pśepowědaś, kótarež su se wupokazali:
K prědnemu, teke gaž to serbske njegrajo wěcej wjeliku rolu we wšednem dnju, stej muzika a muzicěrowanje kokula k serbskemu wědobnjeju. Muzika twóri zgromadnosć, we kupce, chorje, abo źožkuli. Wóna zdźaržyjo a zmócnijo zwězanosć k tomu serbskemu, z tym až zgromadne nazgónjenja źěliš, serbske spiwy grajoš, spiwaš a wustupujoš. Za drugich muzika zwónoźijo tam emocionalny a estetiski pśistup, źož rěc jen zawoborujo. Statelova teke pišo, až źinsa wěcej serbski spiwaju ako powědaju. Muzika zasłužyjo togodla južo wěcej źiwanja.
K drugemu, kupki pokazuju, až njamóžoš pla togo serbskego stojecy wóstaś. Za Die Folksamen jo to serbske jano part kulturnego sebjerozměśa. To njegroni, až jo mjenjej gódny. Jo samorozmějucy źěl wósobinskich nazgónjenjow a muzikaliskich wurazow muzikarjow, ale njejo wšykno. Pódla serbskich spiwow graju teke muziku z Bretonskeje abo pódzajtšneje Europy. Ale žedna muzika njejo wažnjejša ako ta druga. Nichten se njepšaša, lěc raz zasej jaden serbski kusk trjebaju, aby mógali wěcej to serbske reprezentěrowaś. Gaž pśiźo, pón dokulaž jo dobra muzika a jo zwězana z gromadneju zaběru na gymnaziumje. Jo śěžko, wšykne kulturne źěle, kótarež nas wucyniju, spóznaś a rownopšawnje zwězaś. Njemusyš se rozsuźiś, a teke njemusyš se ako mutny hybrid rozměś. Wšakorake identity maju we wšakorakich momentach rozdźělny wuznam, kaž som górjejce gronił, až w Słowjeńskej jo lažčej se ako Serb wiźeś ako casy we Łužycy. Lěcrownož mógu take zacuśe racionalnje ako socialny konstrukt wiźeś, ako něco, což jano w głowje eksistěrujo, njamógu groniś, cogodla som weto z tym serbskim a serbskimi spiwami tak mócnje zwězany. Toś to zacuśe jo w casu mójogo wědomnostnego źěła samo pśiběrało. Togodla mógu jano pórucyś, raz se woglědaś knigły “Hybride Welten” wót Elki Tschernokosheweje, “Die Vielfalt ist Sache eines Ganzen” wót Wałdy a Langera, a zawěsće knigły wót Rosemarie Stateloveje.
Berlinska Dróha pak pokazujo spagat mjazy serbskeju a punk kulturu, kótaryž južo wjele znaju. Paul Geigezähler, wiolonist togo dua, jo mě raz gronił, až cotej serbsku kulturu zgłosyś mimo tupego nacionalizma. Berlinska Dróha jo móžnosć, serbsku kulturu do urbanego ruma transferěrowaś, kótaruž Paul Geigezähler zamóžnjej do žywjenja pósuźijo ako zakósćełe źaržanje na wejsnu tradiciju. Serbska kultura ma pśichod w rumje, źož serbski a nimski swět móžotej gromaźe pśiś. Abo na kóńcu musymy se wuwědobniś, až musymy naš póglěd na kulturu změniś. Zawěsće jo wšuźi, źož luźe kreatiwnje zgromadnje źěłaju, móžnosć, za pśichod něco wuwijaś.
K tśeśemu cu taki drugi póglěd pokazaś. Rosemarie Statelova na kóńcu swójich knigłow wó serbskej pop- a rockmuzice pišo. Redaktor górnoserbskego rozgłosa, Stefan Brankatschk, tam wopisujo, kak wjelebocny ale mały toś ten wobcerk jo. Wón groni, až njamamy žednu pšawu rock-scenu, dokulaž dajo jano tak mało kupkow, kótarež na serbskich zarědowanjach graju a se malsnje zasej rozpušćiś mógu. Wiźim how wažnu perspektiwnu zmólku. Serbska kultura, abo muzikowa kultura se mysli jano na sebje, wótgranicowana wót na pśikład nimskeje kultury. To jo to samske, gaž Statelova na zachopjeńku jo groniła, serbska kultura njamóžo se sama zeźaržaś. Což how njewiźimy, jo wopšawdne žywjenje luźi. Luźe se njerozměju jano ako źěl wóteměrajucego luda. To njejo prědna mysl, gaž zajtša stawamy a parjecy kafej pijomy, ako jo to Jurij Koch raz pisał. Njejsmy jano w jadnej kulturje žywe, ale absorběrujomy našu cełu socialnu wokolinu. Rowno my Serby wěmy, až k tomu słuša podla togo serbskego to nimske, snaź to amerikańske, pólske, česke a cožkuli. Glědamy na kupce ako Die Folksamen abo Berlinska Dróha, kótarejž jano na serbskich kulturnych zarědowanjach njegrajotej. Dajo kulturne a geografiske rumy, kótarež jadnu serbsku rock-scenu pśesegaju, ako koncerty pla ewangelskeje młoźiny w pódpołnocnej Nimskej, DIY-zarědowanja w sakskej prowincy, wustupy w Francojskej, Šwicarskej, Pólskej až do Marokka a slědk k schadowance, Serbskemu muzejoju abo festiwalam filmow. Wšuźi zawěsće teke serbske spiwy graju, spiwaju a woglědarje se zajmuju. Swěty se zwězuju, gaž na koncertach Serby, Nimce, punks abo konserwatiwne, młode a stare se wjasele, mjaztym až oficielne serbske zarědowanja wóstanu za “zwucone pódglědne” a Nimce dalej njekśě nic wó tom wěźeś.
Mam naraźenje: Njeby dejali jano wó “serbskej kulturje” powědaś, ale lubjej wó rumach, kótarež samorozmějucy to serbske, nimske, punk, folk, rěcy atd. dopušćiju, pśipóznaju a pśistup daju k tomu, což jo cuze, njeznate, “hynakše”.



1 Powědam wó starem problemje, až na serbske zarědowanja jano Serby abo sympatizanty pśidu, ale wětšyna tych se njezajmujo za to, se njecujo pógnuta abo njewě nic wó tom.