K trěbnosći rewitalizaciskeje koncepcije za dolnoserbsku rěc

Měto Nowak

Ako se zda, w Dolnej Łužycy smy wšykne wobjadne, až dejmy se procowaś rewitalizěrowaś dolnoserbsku rěc. Ale to buźo jano, gaž se ramikowe wuměnjenja drastiski změniju.
Njedajo wjele konkretnych koncepcionelnych serbskich wugronow k rewitalizaciji abo rěcnemu planowanjeju eksplicitnje za dolnołužysku rěcnu situaciju. Głownej rěcnopolitiskej serbskej akterce – załožba a Domowina – njamatej žednu rěcnopolitisku strategiju, wósebnje nic za dolnoserbsku rěc. Až jo notna, stej južo pśed lětami spóznałej – ale bźez wuslědkow, kenž by w praksy relewantne byli. Teksty a źěła, kótarež pśedlaže, su pak njerecipěrowane, pak njewobmyslowane. Wšykne serbske koncepcije se póśěguju na klasiske rěcne planowanje, kótarež jo za dobre rewitalizaciske programy esencielne. Planowanje, implementacija, ewaluacija – to jo stawny kołowrot. Rowno ewaluacija musy byś integralny wobstatk rěcnego planowanja – pśi dłujkodobnych procesach ako rewitalizěrowanje rěcy mógu se wuměnjenja a zaměry změniś, což ewaluaciske pśewóźowanje a korektiw notne gótujo.
Což wšuźi pla nas felujo, jo konkretny zaměr. Pó wědomnostnej teoriji jo to ten centralny aspekt rěcnych rewitalizaciskich programow. To se pokazujo teke pśi projektach a institucijach: Spěchowańska praksa njejo jasnje wusměrjona a zboka mantry rěcneje priority njejo žeden system spóznajobny. Až doněnta załožba a Domowina inkonsekwentnje wšo pitśku gótujotej a rěcne zgromaźeństwo (to groni powědarki a powědarje dolnoserbskeje rěcy) cesto pasiwne wóstanjo. Z tym jo kulturelne wótwardowanje wuměrajucych móžno, ale žedno pozitiwne wuwijanje do pśichoda njebuźo. Notna jo zjawna diskusija wó zaměrach a prioritach. Njejo žednje pśepózdźe něco za rěc gótowaś – jo to jano pšašanje cilow. Gaž žycenja rěcnego zgromaźeństwa su, rěc rewitalizěrowaś, njegroni, až jo jasne, co se z tym měni. Wopacna pozicija by była «Wšo jo lěpjej ako nic». Snaź jo to głowny problem: lubjej wšuźi něźi aktiwny byś nježli se žurnje rozsuźiś. To jo cłowjeski k rozměśu, ale žedna droga k wožywjenju rěcy. Móžomy wšake rěcne zaměry za dolnoserbsku rěc sformulěrowaś ako na pśikład: žedna rěcna, ale kulturelna rewitalizacija; symboliska prezenca; cuza rěc; druga rěc/regionalna rěc/stabilny bilingualizm abo teke familijowa rěc. Gaž priorita jano na kulturelnem serbskem žywjenju jo, móžo wšo nejpjerwjej raz tak wóstaś, ako jo.
Wuměnjenja za rewitalizaciski program njejsu špatne: Politiske a zastojnstwowe institucije dajo, kazniske zakłady eksistěruju, derje powědajuce hyšći su, profesionelne awtorki a awtory rěcnych materialow teke, (rěcno-)wědomnostnice a wědomnostniki tež, a ako gronjone, jo widobnje konsens, až „něchten“ dejał rěc rewitalizěrowaś. Ale teorija jo jadna wěc a praksa druga. W kubłaństwje a drugich prestižowych domenach jo rěc prezentna – teke gaž praktiske deficity wšuźi su. Pśedstajenja, nastajenja a zaźaržanje akterkow a akterow se pak cesto njegóźe. Widobnje jo „rewitalizěrowaś rěc“ abstraktny, „někak dobry“ zaměr, ale konkretne pśedstajenja, lěc a kak móžomy jen dojśpiś, njeeksistěruju. Na drugem boce z wědomnostnego wobłuka wjele pśedlažy: wopyty rěcy wóžywiś, wuspěšne rewitalizaciske programy, teoretiske móžnosći, kenž hyšći njejsu prakticěrowali abo pśistupy, kótarež njejsu funkcioněrowali.
Rewitalizacija móžo funkcioněrowaś, ale njamóžomy wšo naraz rewitalizěrowaś, musymy priority definěrowaś. Jo widobne, až stej teoretisko-koncepcionelne pśedźěło a intensiwna diskusija z rěcnym zgromaźeństwom notnej. A pótom musymy se roszuźiś. Konkretne strategije, na pśikład statusowego planowanja abo rěc pśiswójeńskego planowanja mógu slědowaś. Njedajo žedne gótowe rewitalizaciske rozwězanja, njejo móžno, koncepty drugich regionow a rěcow 1:1 pśewześ. Notnej stej rěcne planowanje a planowanje konkretnego dłujkodobnego rewitalizaciskego programa. Konkretnosć jo wažna, dokulaž powšykne pokazki dalej njepomogaju. Trjebamy konsistentnu wiziju rěcneje rewitalizacije, nježli až diskutěrujomy metody a srědki. Potencielnych rewitalizaciskich cilow jo ako gronjone wjele. Oficialnje centralna jo mjazygeneraciska transmisija, to groni familije a swójźby. Tola za ceły wobłuk „dolnoserbšćina ako familijowa rěc“ žedne koncepcije njejsu. K cilowej definiciji njesłuša jano groniś, kótare funkcije rěc dej pśewześ, ale teke kótare zwiski maju mjazy funkcijami prioritu. A pótom zwopšawdnjenje njebuźo lažke – gaž smy se rozsuźili za zaměr, musymy teke ze wšyknymi konsekwencami na njom źěłaś. Groni na drugem boce, až jano z realistiskimi cilami móžomy wuspěšne byś. Za to my cłonki rěcnego zgromaźeństwa musymy spšawne byś: Co móžomy resp. comy inwestěrowaś? Su cile realistiske? Kótare wopěranja móžomy wótcakaś?
Dolnoserbska rěc ma rozdźělne wariety ako na pś. dialekty. Gaž wujźomy wót togo, až narěcy se dalej dawaju wustnje pśez rěcnu socializaciju we familijach abo swójźbach, ale źinsa głownje kubłańske institucije wunosuju rěcne dalejdawanje, pón jo prognoza blisko, až dialekty njamaju žeden pśichod a domrěju až do lěta 2030. Tencasna zagronita generacija njejo swóju rěc dalej dała. Něnto jo jano móžno na zakłaźe standardoweje rěcy dolnoserbsku rěc rewitalizěrowaś. Gaž stara generacija jo wumrěła, su wětšyna rěcnych nosarkow a nosarjow luźe, kótarež su standardowu formu ako cuzu rěc nawuknuli a dla togo ju teke akceptěruju. W kuždem dialektowem regionje – wótglědajucy wót Rogojskego dialekta – dajo šulu ze serbskorěcneju wucbu, w styrich samo bilingualnu. Ale dokulaž ceptarki a ceptarje zwětšego njepowědaju dialekt a statne zasajźenje ceptarjow a ceptarkow na njen njeglěda, njamóžo šula pśewześ nadawk dialekty zdźaržowaś. Na drugem boce dajo na pśikład wót boka Serbskego instituta abo Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu projekty, dialekty dokumentěrowaś. Z tym wóstanjo teoretiski móžno je pózdźej hyšći raz rewitalizěrowaś. A hyšći móžomy wjele starych wliwow do procesa zapśěgnuś.
Žywe rěcy se pśeměnjaju. W běgu rewitalizaciskich procesow to teke buźo. Tak njejo wóžywjona rěc identiska z rěcu, kótaruž smy kśěli na zachopjeńku rewitalizěrowaś. Južo „originalna“ rěc móžo we wšakich warietach eksistěrowaś. Formalne rěcne wuknjenje w kubłańskich institucijach mócujo standardowu rěc a wustarkujo tendencielnje dialekty abo „staru“ rěc. Šym wěcej šula ma funkciju rěc dalej dawaś, śim wěcej buźo teke późěl tych, kenž jano standardowu rěc wobkněže. Teke gaž wuslědki teje wucby njejsu take, až wšykne wobźělnice a wobźělniki budu na kóńcu rěcne nosarki a nosarje, jo to zakład za pśichodne rěcne zgromaźeństwo, za pśiducu mjazygeneracisku transmisiju a źěl rěcneje reality, lěcrownož kšuśe se zmólki abo jo hynakšy słowoskład.
Pšašanje jo ale, kak se standard dalej wuwija. Gaž stara rěcna wěda (na pś. wó leksice a rěcnych wobrotach) se zgubijo a „śěžke“ gramatikaliske normy aktiwnje njewoplěwamy, teke standardowa rěc se dalej změnijo. Zazdaśim buźo nimski wliw mócnjejšy. Taka tendenca jo južo widobna: Młoge rěcne nosarje a nosarki w šulach a institucijach njejsu tak wěste w rěcy. Wšykne rozměju nimsku rěc, a z tym se pśesajźaju „nimske“ rěcne konstrukcije ako 1:1-pśełožki město serbskich formulacijow. Gaž pón hyšći k tomu pśiźo, až powědarka abo powědaŕ njecujo rěcne wopacnosći, buźo „nimska změna“ wěcej a wěcej akceptěrowany standard. Teke nutśikowna diskusija rěcnego zgromaźeństwa wó pšawem standarźe njejo dokóńcona. Lěcrownož jo se z rěcneju reformu dolnoserbski rěcny standard zasej pśibližył powědanej rěcy, dajo hyšći kontrowersne – cesto skerjej ideologiske a symboliske – debaty, na pśikład wó pisanju nimych h abo w.
Wóstanjo pak pšašanje, lěc jo zmysłapołne, wopytaś cełkownu rěc ze wšyknymi starymi strukturami a starym słowoskładom (na pś. z wobłukow, kótarež njejsu wěcej relewantne za wšedny źeń) zdźaržaś abo lěc jo lěpjej strategiski rozsuźiś, w kótarych wobłukach su šanse něco dojśpiś. Dajo na pśikład wědomnostne naraźenja se koncentrěrowaś na słowa a wobroty, kótarež su ceste, maju wjelike pólo nałožowanja a rozeznawaju se wót dominantneje rěcy.
Jo wjeliki problem, jolic wótedajomy ako rěcne zgromaźeństwo našu zagronitosć dalejdawanja rěcy do kubłańskich institucijow. Tak rěc njamóžo pśežywiś. Wobgranicenje rěcnego kubłanja na institucije pómjeńšyjo angažement zwenka šulow. Jo to zawěsće lažčej ako našo rěcne zaźaržanje změniś. Jasne jo, až něntejšne kubłańske pórucenja njedosegaju, daniž pó kwaliśe, daniž pó kwantiśe. Gaž jano bilingualne pórucenja nanejmjenjej minimalnje efektiwne su, pón su jano we wobcerkach šesćich zakładnych šulow perspektiwy. A to teke jano, gaž njewóstanjo, ako jo. Bilingualne pórucenje wót źiśownjow do gymnaziuma jo lěpšy zakład za dolnoserbsku rěc wót lětźasetkow, ale w něntejšnej formje njedosega. Źinsajšna cuzorěcna wucba jo kwantitatiwny fundament, ale kwalitatiwnje njamóžo a sama njedej rěc rewitalizěrowaś resp. žywu zdźaržaś.
Ako powědarki a powědarje dolnoserbskeje rěcy musymy zagronitosć za rěc pśewześ. Delegěrowaś na statne kubłaństwo abo „bóžko“ górnoserbski dominěrowane gremiumy njefunkcioněrujo. Ale za to musymy sami aktiwne byś. Jano pón móžomy pódpěrowanje stata abo drugich źělow serbskego luda raznje pominaś. Gaž mamy koncepcionelne pśedstajenja abo nanejmjenjej drogi je wuźěłaś, musymy pón pak teke pódpěrowanje pominaś a mamy pšawo jo dostaś. To jo pón zagronitosć drugego boka. Za statne kubłaństwo ma stat zagronitosć. To groni, až napśeśiwo statnemu kubłaństwoju musymy pótrjeby a konsekwence jasnje formulěrowaś. A paralelnje musymy samo swóje drogi namakaś deficity statnego šulskego systema wurownowaś. Až doněnta system tak, ako jo, jano „funkcioněrujo“ (to groni, njama žedne trajne efekty na rewitalizaciju), dokulaž wót našogo boka nic njepśedlažy a žedne konkretne pśedstajenja artikulěrowane njejsu. How pak njejźo wó załoženje nowych institucijow a nowe strukturne diskusije.
Gaž cil „rewitalizacija“ dolnoserbskeje rěcy jo, smy wšykne pominane, wó praksy pśemyslowaś: Ma zmysł wjele pjenjez wužywaś za wusoku kulturu (ansambel, źiwadło, nakładnistwo), gaž njedorostujo žeden publikum? Jo zmysłapołne klasisku muziku producěrowaś, kótaraž njama wucynka za rěcnu rewitalizaciju, gaž na drugem boce pśisamem žedne wusokokwalitatiwne pórucenja za młodostnych njeeksistěruju? Ma zmysł internat abo źiśece projekty financěrowaś, źož jo wobchadna rěc nimšćina? Kótare móžnosći su, to změniś? Kótare směrnice załožba abo Domowina (gronidło Vattenfallske srědki) matej za priority projektowego spěchowanja? Jo zmysłapołne zapłaśiś wědomnostnu literaturu, kótaruž móžomy teke zadermo online publicěrowaś abo za muzeje drastwy a wobraze kupowaś, kenž z aktiwnym rěcnym wužywanim njamaju nic cyniś? Njedajo žednu ewaluaciju, kótare efekty pópšawem ma něntejšne źěło serbskich institucijow na rěcnu substancu. To płaśi teke za statny wobłuk – šulski system a uniwersitne wukubłanje pedagogiskego dorosta abo agěrowanje zastojnstwow njejsu pśeslěźone pód fokusom rěcneje rewitalizacije. Take polarizěrujuce diskusije su pak jano pótom zmysłapołne, gaž su konkretne alternatiwne móžnosći rewitalizaciskich zaměrow. Howac slěduju jano destruktiwne ressourcowe (strukturelne, financielne, personelne …) debaty.
Aby my ako rěcne zgromaźeństwo mógli wó zaměrach, prioritach a drogach rozsuźiś, by trjebali do togo wótpowědne informacije. How jo notny intensiwnjejšy komunikaciski, emancipatiwny a participatiwny proces. My Serby, stat a druge institucije wjele personelnych a financielnych ressourcow zasajźujomy. Aby rewitalizacija była wuspěšna, musy se za standardami orientěrowaś. To groni, až musymy wědomnostny zakład wześ, gaž notne adaptěrowaś a pón konsekwentnje pśesajźiś.
Ako dolnoserbske rěcne zgromaźeństwo njejsmy jano wopor antiserbskich wuwijanjow a wobstojnosći – nacionalny trawma na źinsajšnu młoźinu zawěsće njestatkujo tak mócnje ako na staru generaciju. Źinsa smy sami zagronite za to, až se za naš pśichod staramy. A gaž njocomy se praktiski angažěrowaś, pón jo to teke legitimne rozsuźenje. Snaź se rozsuźijomy za 30 lět serbskeje kultury, za 20 lět symboliskeje rěcneje politiki – ale móžny jo teke rozsud napśeśiwo dolnoserbskej rěcy. Dajo hyšći dosć móžnosćow, z kubłaństwom a zwenka njogo, rewitalizaciju zachopiś. Ale cas jo něnt. Dla togo comy w Dolnej Łužycy hyšći raz zachopiś z wuwijanim rěcnopolitiskego rewitalizaciskego programa. Wšykne su pśepšosone se wobźěliś.