Ewangelska cyrkej z wida serbskeje Delnjeje Łužicy

4

Werner Měškank

Wyšemu cyrkwinskemu wjednistwu njebě problematika cuza. W nowym zakładnym porjedźe Ewangelskeje cyrkwje w Berlinje a Braniborskej dźě zapisachu w lěće 1948 pasus wo wobkedźbowanju serbskeho w dwurěčnych wosadach. Tola wón njebu nihdy praktisce wobkedźbowany. W lěće 1978 při noworjadowanju zakładneho porjada wuchodneje Ewangelskeje cyrkwje w Berlinje a Braniborskej jón zaso wušmórnychu, hačrunjež tehdy kaž dźensa wosady ze serbskimi wěriwymi k wosebje swěrnym sobustawam cyrkwje słušeja.
Powójnske wuwiće w Hornjej Łužicy bě hinaše. Zadźiwa dźensa, kajku wočiwidnje rozdźělnu politiku zamó cyrkej w małym serbskorěčnym regionje bjez kritiki praktikować a kak zwólniwje so wšitcy potrjecheni z tym wotnamakachu.
Hornjoserbske Bože słužby so poměrnje spěšnje wozrodźichu. W lěće 1947 přeprosychu na prěni serbski ewangelski cyrkwinski dźeń. 1949 dóstachu ewangelscy Serbja Hornjeje Łužicy swójsku superintendenturu. Wot 1950 wuchadźa w lěće 1935 zakazany měsačnik Pomhaj Bóh. 1955 wuńdźechu hornjoserbske ewangelske spěwarske. Dramatiski spad serbskeje rěče po cyłym hornjoserbskim ewangelskim kraju po wójnje pak runa so tomu, štož Delnja Łužica dožiwja.
Lěpje móžachu so dotal katolscy Serbja w Hornjej Łužicy přeněmčenju wobarać. Lěta 1863 załoženy Katolski Posoł, zakazany 1939, wudawa so tohorunja znowa wot lěta 1950. W lěće 1991 wozjewi serbski katolski farar Clemens Hrjehor na druhej hłownej zhromadźiznje Domowiny, zo swjeća w katolskich stronach Hornjeje Łužicy – a to we wokrjesomaj Kamjenc a Budyšin – kóždu njedźelu 20 do 25 Božich słužbow w serbskej rěči. Na nich wobdźěla so něhdźe 5 000 serbskich wěriwych. (Red. „Kuždu njeźelu 20 do 25 serbskich namšow“, Nowy Casnik, č. 26 (29.06.1991) str. 1)
Ale mjeztym pomjeńši so pola ewangelskich kaž tež katolskich Serbow w Hornjej Lužicy čujomnje ličba serbskich duchownych. Ewangelska cyrkej Sakskeje chcyše před někotrymi lětami městno serbskeho superintendenta wotstronić. Katolskich Serbow zaso znjeměrni lěta 2010 přesadźenje katolskeho fararja Tomasza Dawidowskeho. Rodźeny Kašuba bě w lěće 2005 do Serbow přišoł, wuběrnje serbsce nawukny a běše jara woblubowany tež mjez młodostnymi. Jako so w Reichenbachu w Bohotskej němski duchowny Joachim Scholz na zasłuženy wuměnk poda, přesadźi biskopstwo Drježdźany-Mišno fararja Dawidowskeho ze serbskeho Wotrowa do němskeho Reichenbacha přećiwo woli Serbow a njedźiwajo na mnohe próstwy, protesty a podpismowe lisćiny. Cyrkwinska politika napřećo Serbam potajkim tež w Sakskej ani wulkomyslna ani přikładna njeje.
W lěće 1987 přeprosychu na priwatnu iniciatiwu do Dešnjanskeje cyrkwje po lětdźesatki trajacej přestawce na wosadne popołdnjo w delnjoserbskej rěči. Ze zmužiteho pospyta wuwi so nabóle awtentiske serbske bazowe hibanje młódšich stawiznow Delnjeje Łužicy. 1988 załoži so w Choćebuzu cyrkwinska dźěłowa skupina „Serbska namša“. Generalny superintendent Reinhardt Richter přewza předsydstwo. Přez to bě skupina zwoprědka derje škitana. Na synodźe Ewangelskeje cyrkwje w Berlinje a Braniborskej nalěto 1989 w Berlinje-Weißenseeju poda Richter rozprawu wo dźěławosći skupiny „Serbska namša“ a docpě jeje oficielne protokolariske připóznaće. (W. Měškank „Ta ‚100.‘ buźo tu njeźelu w Žylowje. Tak jo se zachopiło 1987 z dolnoserbskeju namšu“, Nowy Casnik, č. 4 (26.01.2002) str. 6 / Pomogaj Bog. Pśiłoga casnika Pomhaj Bóh za ewangelskich Dolnych Serbow, oktober 1989, str. 3)
Wot lěta 1988 zwěsćamy nahladnu ličbu aktiwitow, stupacu ličbu kemšow w delnjoserbskej rěči. Dwójce wob lěto ćišćachu w Budyšinje pod titlom Pomogaj Bog delnjoserbsku přiłohu hornjoserbskeho ewangelskeho časopisa Pomhaj Bóh. Wot lěta 1991 je Pomogaj Bog wosebita strona Nowego Casnika a wuchadźa nimale jónu měsačnje. Do awgusta 2011 čitachu Serbja delnjoserbski PB wšo dohromady 234 razow. W lěće 1991 wuda so „Dolnoserbska liturgija“ (nakład 400 kusow) kaž tež „Dolnoserbske prjatkowanja wot lěta 1985 do lěta 1991“ fararja Herberta Nowaka. (Nowak měješe – jako wuměnkar – w prěnich lětach najwjace delnjoserbskich kemšow na starosći. Jako w minjenych lětach delnjoserbsce prědowacy duchowni maja so dale mjenować prědar Juro Frahnow (*1937), farar Helmut Hupac (*1950), farar na wuměnku Cyril Pjech (*1938), farar na w. Dieter Schütt (*1938) a farar Hans-Christoph Schütt (*1964). Dalši tule njemjenowani duchowni, lajkojo a dobroćeljo skupinu skutkownje, wjelestronsce a zdźěla jara wulkomyslnje podpěrowachu. Wosebitu swěru wopokaza skupinje „Serbska namša” němski farar na w. Klaus Lischewski (*1935) z Wětošowskeje wosady.)
1995 wuda so pod titlom „Wóśce naš! Bóže słowo 1“ knižka za nabožinu. W lěće 2007 slědowaše dalša zběrka, „Prjatkowanja“ fararja Nowaka. Spěwarske „Duchowne kjarliže“ ćišćachu so kónc lěta 2007 (nakład 500 eksemplarow). Z nimi dóstachu Delni Serbja prěni raz delnjoserbske cyrkwinske spěwarske z notami kěrlušow do rukow a jónkróćne bibliofilne wudaće. Mjez nimi su tež někotre w Slepjanskej narěči. Na 170. namši nowšeho časa swjatkownu póndźelu, dnja 13. junija 2011, w Turjeju přepodachu w přitomnosći Choćebuskeje superintendentki Ulriki Menzeloweje „Dolnoserbske perikopy“ (nakład 200 eks.) z wubranymi, rěčnje wobdźěłanymi tekstami z Noweho zakonja z cyłkowneho ćišća delnjoserbskeje Biblije lěta 1868 a z modlitwami. Rewizija delnjoserbskeje Biblije by wězo dawno trěbna była, ale njeda so drje hižo wukonjeć.
Delnjoserbske nabožne rozhłosowe wusyłanja produkowachu so wót 2. 4. 1989 najprjedy njeprawidłownje, po jutrach 1991 potom prawidłownje na njedźelach resp. tež na swjatych dnjach. Druhdy nahrawaja so cyłe kemše, kotrež so potom w serbskorěčnym programje wusyłaja. W lětach 2009, 2010 a 2011 organizowachu so spočatk šulskeho lěta za šulerjow Delnjoserbskeho gymnazija němsko-delnjoserbske šulske kemše.
Někotre delnjołužiske chóry započachu zaso serbske kěrluše spěwać. Chór Łužyca spěwa hižo wjele lět jutrowne kěrluše ćichi pjatk a adwentne kěrluše do hód w Dešnjanskej cyrkwi kaž tež na delnjoserbskich hodownych kemšach prěni dźeń hód w Serbskej cyrkwi w Choćebuzu. W lěće 2002 wuda so prěni raz CD ze 27 delnjoserbskimi kěrlušemi „Ako słyńco górjej stupašo. Dolnoserbske kjarliže“.
Jako wuslědk aktiwitow dźěłoweje skupiny Serbska namša, lěta 1994 załoženeho spěchowanskeho towarstwa za serbsku rěč w cyrkwi z. t. a dźěłoweje skupiny Serbske pomniki dóńdźe tež k iniciěrowanju wjacorych serbskich pomnikow w Delnjej Łužicy: W lěće 2006 za fararjow Jana Bogumiła Fabriciusa w Choćebuzu-Korjenju a Albina Mollera w Tšupcu, w lěće 2008 za fararja Kita Panka w Dešnje a sćěhowace lěto za kantora Kita Šwjelu w Choćebuzu-Zaspach.
Při wšěch wuspěchach tči tola němska zakazowa politika ludźom hłuboko w pomjatku: W lěće 1999 rozprawješe prědar Juro Frahnow na lětnej zhromadźiznje Spěchowanskeho towarstwa za serbsku rěč w cyrkwi z. t. wo wopyće pola stareje Serbowki w Nowej Wsy pola Picnja. Tuta so jara wjeseleše, zo přińdźe něchtó, kiž zamó z njej serbsce rěčeć. Ale jako wón jej po chwili namjetowaše, zhromadnje serbsce so modlić a spěwać, wopraša so wona jeho wustróžana, hač da so to serbsce docyła smě, cyrkej běše to tola zakazała a wona nochcyše so tule přehrěšić. – Nimale poł lětstotka po wójnje běše staruška přeco hišće kaž trawmatizowana.
Składnostnje 50. delnjoserbskich kemšow nowšeho časa dnja 25. februara 1996 w Dešnje přečita tehdyši Choćebuski generalny superintendent dr. Rolf Wischnath prěnje oficialne zamołwjenje wyšeho wjednistwa Ewangelskeje cyrkwje w Berlinje a Braniborskej za Serbam načinjenu njeprawdu: „…je mój nadawk, jako čłon cyrkwinskeho wjednistwa dźensa wospjet składnosć wužić, zo bych zwuraznił, zo mjelčenje cyrkwje k zakazej serbskeho narodneho hibanja w lěće 1937 a pozdźiši zakaz wužiwanja serbskeje rěče w Božich słužbach běštej brěmjo a sćin misnjenja a wina cyrkwinskeho jednanja.“ (Rolf Wischnath „Grußwort für die Kirchenleitung der Evangelischen Kirche in Berlin-Brandenburg beim 50. Gottesdienst in wendischer Sprache in Dissen am 25. Februar 1996“, Nowy Casnik, č. 10 (9. 3. 1996) str. 3)
W lěće 2004 fuzionowaštej Ewangelska cyrkej Berlin-Braniborska a Ewangelska cyrkej šleskeje Hornjeje Łužicy. Nasta nowa situacija. W lěće 2005 wobzamknychu zakoń wo cyrkwinskim dźěle ze Serbami. Dokelž za Zhorjelsku cyrkej tajkile zakoń hižo z lěta 1951 mějachu, njemóžachu Serbow w Braniborskej po fuziji dlěje wumjezować. Slědowaše 2006 zwołanje přirady za serbske wosadne dźěło přez Ewangelsku cyrkej w Berlinje-Braniborskej-šleskej Hornjej Łužicy (EKBO).
Nowy cyrkwinski zakoń běše hižo dwě lěće płaćiwy, jako tematizowaše w juniju 2007 samo Rada za serbske naležnosće při Braniborskim krajnym sejmje cyrkwinsku tematiku w nadźiji, zo pomha při nabóle palacym njedostatku: Wot lěta 1989 nastorčene prócowanja wo porjadne městno za serbskeho duchowneho w Delnjej Łužicy wostachu pak dale bjez spokojaceho wuslědka.
Po dotal poručenym mjezyrozrisanju cyrkwinskeho wjednistwa zarjadowa so wot januara lěta 2002 štwórć městna za fararja w Dešnje, kotrež měješe tutón nałožować za serbske cyrkwinske dźěło. Tele 25-procentowe městno měješe pak Spěchowanske towarstwo za serbsku rěč w cyrkwi z. t. financować. Towarstwo zamó hač do lěta 2007 pjenjezy za to składować dźakowano šćedriwym daram, přinoškam, kolektam a wšelakim přiražkam a dochodam mj. dr. zapadoněmskich dobroćelow. W lěće 2010 přećahny Dešnjanski farar do Wjelceje, tak zo wosta z tym wony běrtl městna delnjoserbskeho duchowneho njewobsadźeny. Cyrkwinski wokrjes Choćebuz prócuje so wo nowowobsadźenje a připraji, zo přichodnje městno sam financuje. Organizatorojo delnjoserbskich namšow pak wočakuja skónčnje porjadne cyłe městno. Samo generalna superintendentka Choćebuskeho cyrkwinskeho wokrjesa, Heilgard Asmus, wobkrući w lěće 2009 w rozmołwje z Nowym Casnikom: „Samo so wě njedosaha 25procentowe podźělne farske městno za ludźi, kotřiž noša serbsku tradiciju. To njemóžu docyła rjenje rěčeć.“ (Adelheid Dawmowa „Berührungspunkte zu wendischen Christen. Standpunkte der Generalsuperintendentin des Kirchsprengels Cottbus Heilgard Asmus (1. Teil)“, Nowy Casnik, č. 7 (17. 2. 2009), str. 3)
Ewangelska cyrkej nazběra w dwurěčnych wosadach wokoło Choćebuza wjace pjenjez z cyrkwinskeho dawka hač w dospołnje němskich wosadach, štož da so jenož wujasnić z wosebitej přiwisnosću Serbow k wěrje. A tola wostawa dotal při lěpšich zakonjach serbska ludnosć w špatnišim stawje hač němska ludnosć hladajo na zastaranje z maćernorěčnymi Božimi słužbami. Zjawnemu zamołwjenju wyšeho cyrkwinskeho wjednistwa lěta 1996 njeje so zarunanje škodow a wurunanje deficitow mjez woběmaj kulturomaj a rěčomaj přizamknyło, hačrunjež Serbja ničo nježadaja, štož by było přepjate, njespjelnjomne abo němsku ludnosć potłóčowace.
Generalna superintendentura Choćebuz bu w lěće 2010 rozpušćena(Choćebuska superintendentura słuša nětkole do Zhorjelskeje generalneje superintendentury). 44lětna nowa Choćebuska superintendentka Ulrike Menzel, kotraž nazběra do toho jako fararka prěnje nazhonjenja ze Serbami w Slepjanskej wosadźe a angažuje so za serbske naležnosće, zwěsći pak mjeztym sama, zo je ćežko, duchownych kolegow a cyrkwinske rady pohnuć, zo bychu serbske cyrkwinske dźěło lěpje podpěrali. Generalny superintendent EKBO, Martin Herche (*1953), kotryž běše dołholětny předsyda financneho wuběrka swojeje synody a wot spočatka lěta 2011 jako regionalny biskop skutkuje, wozjewi dnja 3. apryla 2011 w časopisu Die Kirche: „Njedawno móžach so prěni raz wobdźělić na posedźenju přirady za serbske wosadne dźěło. Zhorjelska generalna superintendentura je jednanske městno přirady, kotraž so wot cyrkwinskeho wjednistwa powołuje a do kotrejež słušeja zastupjerjo Hornjeje kaž tež Delnjeje Łužicy, kotřiž maja woboji swójsku rěč. ... W našim zakładnym porjedźe je zakótwjene, zo ma so we wosadach serbskeho sydlenskeho regiona dźiwać na rěč čłonow tuteje ludoweje přisłušnosće. To klinči za mnje kaž samozrozumliwosć, ale sym hižo nawuknył, zo bywaše cyrkwinska politika w zańdźenych časach chětro hinaša – na njedobro našich serbskich sotrow a bratrow, w kotrychž wótcowskim regionje smy my Němcy poprawom hač do dźensnišeho z hosćom. Předstaju sebi, Serbja bychu před lětstotkami napřećo tehdy nowym wobydlerjam wukrajneho pochada integracisku politiku zwjazkoweho knježerstwa praktikowali. Łužiski dźěl biskopskeje wosady Zhorjelc by snano hišće dospołnje serbski rěčny rum był a tudy by był generalny superintendent jenož, kiž by móhł běžnje hornjo- kaž tež delnjoserbsce rěčeć. Tak pak njeje lochko, městno zamołwiteho za Serbow w Delnjej Łužicy z rěčekmanym fararjom wobsadźić. Překwapjace bě za mnje, zo w krajnocyrkwinskim etaće njeje žane hospodarske městno za serbske dušepastyrstwo. Hdyž nětkole dźěłowa skupina za přichodne hospodarske planowanja wućeženje cyrkwinskich dźěłowych wobłukow přihotuje, dyrbjała naša zamołwitosć Serbam napřećo so tež we financielnym wobłuku widźeć.“ („Tagebuch der Kirchenleitung. Kleinstes slawisches Volk“ 03.04.2011.)
Tak da so tola w běhu zańdźeneho połtřeća lětdźesatka bjezdwěla wěste łahodne přeměnjenje w myslenju zwěsćić a zdźěla samo hižo sebjekritiski wid na poměr mjez němskej ewangelskej cyrkwju a serbskimi wěriwymi.
Hižo wjacore lěta wotměwa so kóždolětnje wósom delnjoserbskich namšow. Statistisce je z tym kóžda z delnjołužiskich dwurěčnych wosadow raz w běhu třoch lět na rjedźe. W němskej rěči su wězo we wšěch wosadach prawidłownje Bože słužby. Wot lěta 1987 zorganizowa cyrkwinska dźěłowa skupina „Serbska namša“ w 30 wsach a městach Łužicy cyłkownje 170 namšow w delnjoserbskej rěči. Na nich wobdźěli so 12 961 kemšerjow. To je přerěznje 76 wobdźělnikow na namšu (staw 13.06.2011). To je nahladny wuspěch, ale w běhu nimale štwórć lětstotka mějachu Delni Serbja z tym tola jenož telko Božich słužbow w swojej rěči kaž za čas Weimarskeje republiki někak w běhu dweju lět.
Njeje tak, zo na delnjoserbske kemše jenož stari ludźo chodźa. To samo organizatorow přeco zaso překwapja. Jako namjetowach generalnemu superintendentej Richterej w 90tych lětach, zo měli jónu rozmyslować, hač njeje na času za nowe delnjoserbske spěwarske, wopraša so mje, kelko lět změje po mojim měnjenju hišće zmysł, delnjoserbsce prědować. Znapřećiwich, zo su so dotal wšitcy z tajkimi prognozami mylili. Hłowny nadawk dźěłoweje skupiny Serbska namša pak je, porjadne serbske kemše organizować, zo bychu ludźo na nje chodźili, a nic přemyslować, kak dołho hišće.
Delnjoserbšćina słuša dźensa do najwohroženišich rěčow Europy. Jelizo so skónčnje we wšěch relewantnych wobłukach a w dosahacej měrje spěchuje, dožiwi rěč tež lěto 2100. Wokomiknje nałožowana próca a spěchowanje njedosahatej. A poprawom by so dyrbjało wo pobrachowacym narunanju načinjenych škodow (Wiedergutmachung) rěčeć. Měli na mnohich městnach kritizować po zdaću dale pobrachowacu wolu, Serbam skónčnje trajnje tak pomhać, zo rěčne straty a pokročowaca asimilacija přestanu.