    |
|
Edmund Pjech, Ines Kellerowa
Pod titulom „Farar – kěrlušer – wupućowar“ wuhotowa so wot 22. do 25. septembra wobšěrny program k 200. narodninam fararja Jana Kiliana (1811–1884). Koło zarjadowanjow wotewrě so w Smolerjec kniharni, hdźež prezentowaše so nowa CD „Jan Kilian. Kěrluše – Choräle – Hymns“. 22 Kilianowych kěrlušow je na CDji słyšeć, kotruž je wudało Serbske ewangelske towarstwo pod sobuskutkowanjom Załožby za serbski lud. W z 92 stronami jara wobšěrnym bookleće su teksty spěwow serbsce, němsce a jendźelsce podate, tak zo je Kilianowe hudźbne namrěwstwo nětko tež šěršej a mjezynarodnej zjawnosći přistupne.
Wjeršk cyłkowneho programa bě mjezynarodna konferenca 23. a 24. septembra w Budyskim Serbskim muzeju w kooperaciji Serbskeho instituta z Maćicu Serbskej. Patronat nad konferencu bě sakski ministerski prezident Stanisław Tilich přewzał. Jědnaće přednošowarjow z Němskeje a USA wěnowaše so žiwjenju, skutkowanju a wuznamej J. Kiliana w a zwonka Łužicy. Prěni referent prof. dr. Gilberto da Silva, farar a docent na Lutherskej teologiskej wysokej šuli w Oberurselu, rěčeše wo nastaću starolutherskeje cyrkwje w Němskej a we Łužicy. Tuta wutwori so po rozestajenjach z pruskim statom, hdyž tutón 1830 přikaza, zo matej so lutherska kaž tež reformowana cyrkej do uněrowaneje cyrkwje zjednoćić. Starolutherscy wobstawachu na samostatnosći, štož pak přinošowaše k stajnym rozestajenjam ze statnej wyšnosću Pruskeje. To wjedźeše k tomu, zo wulka ličba přiwisnikow starolutherskeje cyrkwje z nabožnych přičin do zamórskich krajow wupućowa. Dalši rěčnicy koncentrowachu so na wosobinu J. Kiliana a jeho wuznam za serbskich wupućowarjow do Texasa. Arnd Mattthes, kotryž skutkuje jako hladar pomnikow w Budyskim krajnoradnym zarjedźe, wopisowaše stawizny Kilianec swójby w Delanach blisko Bukec. Ze wšelakimi podawiznami rysowaše plastisce wobraz Kilianoweho pochada a jeho žiwjenske poměry za čas dźěćatstwa a młodosće. Nimo toho poda zajimawe twarske daty k ródnemu domej. Duchowny profil Kilianoweje wosobiny rozjima dr. Jens Buliš z Chrósćic w swojim přednošku „Jan Kilian jako teologa“. Rozestajenje wšelakich teologiskich směrow zezna Kilian hižo w času swojeho studija wot 1834 do 1837 w Lipsku. Tu dožiwi wuznamnych wučencow, kotřiž jeho dalše myslenje a skutkowanje wobwliwowachu. Kilian zwosta čas žiwjenja swojim teologiskim principam swěrny, štož wjedźeše přeco zaso k rozestajenjam. To pokaza so při jeho skutkowanju jako prědar starolutherskich wosadow we Wukrančicach a Klětnom, hdźež nasadźowaše so z pruskej cyrkwinskej wyšnosću. Ale tohorunja w texaskim Serbinje dóńdźe k rozestajenjam z wyšnosću Lutherskeje cyrkwje Misssouri synody, kotrejž běštej Kilian a jeho wosada přistupiłoj. Tutu němsku luthersku cyrkej běchu pobožni wupućowarjo ze Sakskeje załožili. Kilian pak njebě ze wšěmi nahladami Missouri synody přezjedny a rozestaješe so wospjet ze swojej cyrkwinskej wyšnosću. Mjez druhim dyrbješe nazhonić, zo njeměješe tuta žanežkuli zrozumjenje za jeho prócowanje wo zdźerženje serbskeje rěče a narodnosće w texaskej koloniji. W serbskim stawiznopisu dotal nimale njewobkedźbowane je wosebite konserwatiwne hibanje w času předměrca, hdźež hraješe Jan Kilian wodźacu rólu při iniciěrowanju tak mjenowaneje Kotečanskeje peticije. Tute hibanje w dobje předměrca analyzowaše superintendent Jan Malink. Mjenowanu namołwu w serbskich a němskich kónčinach Hornjeje Łužicy wjace hač 10 000 hospodarjow podpisa a lěta 1845 sakskemu sejmej w Drježdźanach zapoda. W namołwje wuprajachu so přećiwo dźělenju cyrkwje a stata a zasadźachu so za zdźerženje dotalnych wobstejnosćow. Kilian a dalši iniciatorojo peticije chcychu starodawne tradicije zachować, dokelž widźachu strach rozpada towaršnosće přez modernizaciju.
Na prěnim wječoru konferency wotewrěchu zdobom pućowansku wustajeńcu k žiwjenju a skutkowanju Jana Kiliana, kotraž nasta w zhromadnej iniciatiwje Serbskeho muzeja, Serbskeho instituta a Maćicy Serbskeje. Teksty za štyri płachty wustajeńcy spisała bě Trudla Malinkowa, hłownu režiju měještej dr. Ines Kellerowa a Andrea Pawlikowa. Wustajeńca je widźeć mjez druhim we Wukrančicach, w Depsku, Choćebuzu, Klětnom a w Bukecach. Prěni wječor wuklinča ze zajimawej a njewšědnej zynkotwórbu „Ćišina“ wuměłca Colina Blacka z Awstralskeje, kotraž bu na žurli Serbskeho muzeja z pomocu CD-playera předstajena. Hudźbno-specifiski zawod poda serbski komponist Juro Mětšk z Budyšina. Na zakładźe zwukow, ale tež ze wšelakimi tekstami w serbšćinje, němčinje a jendźelšćinje wuwi so w někak 50mjeńšinowej kompoziciji portret fararja J. Kiliana.
Sobotu pokročowaše so konferenca z přednoškom literarneho wědomostnika prof. dr. Ludgera Udolpha z Drježdźan, kotryž předstaji Kiliana jako basnika a přełožowarja kěrlušow. Udolph widźi w nim njewšědnje talentowaneho basnika a kěrlušerja, kotryž bě jara płódny w swojim času jako farar w Kotecach; pozdźišo w Texasu hižo basnił njeje. Wosebje chwaleše referent rytmus a dušinu hłubokosć Kilianowych basnjow a staji jeho wuměłski talent wyše jeho rowjenka Handrija Zejlerja. Hladajo na wuznam Kiliana jako basnika a kěrlušera widźi w ediciji jeho spisow wažny slědźenski nadawk za přichod.
Trudla Malinkowa z Budyšina wěnowaše so Kilianowemu skutkowanju w Pruskej. Hižo ze sakskich Kotec spytowaše wěriwym w Pruskej duchownje poboku stać. Po dlěšim prócowanju dósta w lěće 1848 pruske staćanstwo a přesydli so do Wukrančic. Tam zmandźeli so w samsnym lěće z Mariju Gröšelec. Nimo hłownych wosadow Wukrančicy a Klětno přewza Kilian hišće filiale w Grodku, Mužakowje, Choćebuzu a Lubinje. Na kóncu měješe wjace hač 1 200 wosadnych zastarać. Ćežke financielne połoženje wosady zesylni jeho són wupućować. Z tutej myslu nošeše so hižo wot lěta 1844. Tehdy chcyše Kilian do Awstralskeje. Tola špatnych powěsćow z Awstralskeje a chwalobnych listow z Texasa dla rozsudźichu so serbscy wupućowarjo za Ameriku.
Prof. Joachim Bahlcke ze Stuttgarta, stawiznar a specialist na polu migracije, poda nazorny přehlad wo wupućowanskim hibanju w Sakskej a Hornjej Łužicy we 18. a 19. lětstotku. Najprjedy su kraje wotpućowanje chudych worštow a politisce njewoblubowanych skupin spěchowali. W Němskej w cyłku pjeć milionow ludźi wupućowa. Tola Sakska a Hornja Łužica njebuštej tak jara wot emigracije potrjechenej, dokelž skićeše zažna industrializacija w Sakskej samej mnohim nowu eksistencu.
Přizamknychu so přednoški ameriskich referentow. Rachel Hildebrandt je so ze swójbnymi stawiznami Kiliana w Americe zaběrała. Jeho syn Gerhard (rodźeny 1852) bě jeničke dźěćo, kotrež je so we Wukrančicach narodźiło a w Serbinje wotrostło. Wot tamnych třoch dźěći namakaja so rowy na Wukrančanskim kěrchowje. W Serbinje su so narodźili dźěći Terezija (*1857), Bernhard (*1858), Herman (*1860) a Hulda (*1862). Dźowka Terezije, Louise Peter, je w lěće 1987 serbske towarstwo w Serbinje z nahladnym pjenježnym darom podpěrała.
Prof. George R. Nielsen, připóznaty biograf Kiliana, wobswětli na třoch přikładach poćahi mjez Kilianom a druhimi fararjemi w Texasu. Jeničce Casper Braun z Houstona wosta čas žiwjenja swěrny přećel Kiliana. Hinak bě tomu z dalšimi duchownymi. Na přeprošenje Kiliana bě Gottfried Lejnik do Texasa přišoł. Kilian je so z jeho přichadom na nawrót do Łužicy nadźijał. Tuta nadźija pak so njespjelni, dokelž njeagěrowaše Lejnik w nabožnych prašenjach w Kilianowym zmysle. Tohodla Kilian samo z wustupom ze synody hrožeše, jeli cyrkwinska wyšnosć Lejnika podpěruje. Problematiski bě spočatnje tež poměr k fararjej Janej Palmerej, kiž w Serbinskej wosadźe swj. Pětra skutkowaše. Hačrunjež bě jeju poćah wosadneho šćěpjenja dla napjaty, so tola wosobinsce spřećelištaj. „Njeznataj bratraj“ bě titul přednoška Williama Schumachera, profesora historiskeje teologije při Concordia seminarje w St. Louisu. Wón wěnowaše so poměrej Kilana k prezidentej Missouri synody Ferdinandej Waltherej na zakładźe jeju listowanja. Hačkuli Walther w samsnym času kaž Kilian w Lipsku studowaše, so tam prawdźepodobnje njejstaj zeznałoj. Kilian je Waltherej hnydom w lěće 1854 prěni list pisał. Lěto pozdźišo zastupi do Missouri synody. „Njeznataj bratraj“ woznamjenja, zo njejstaj so drje wosobinsce znałoj, ale zo běštaj duchownje zwjazanaj. W zakónčacym přednošku konferency rozprawješe prof. David Zersen, emeritowany prezident Concordia uniwersity w Texasu, wo bohatym Kilianowym namrěwstwje w Americe hač do přitomnosće. Kilian je 29 lět w Serbinje skutkował. Njeje žadyn testament zawostajił, za to pak na druhe wašnje widźomne slědy. Zachowało je so wjele pisomnych dokumentow, mjez nimi někak 200 naćiskow jeho listow. Nimo toho eksistuje dźensa biblioteka a dróha Kiliana. Concordia uniwersita w Austinje je jenička uniwersita w Americe ze serbskimi korjenjemi. Wo wulkim zajimje za konferencu swědči nahladna ličba připosłucharjow. Nědźe 75 wobdźělnikow slědowaše dwudnjowske zarjadowanje. Předwidźane je, referaty w spisach Serbskeho instituta wozjewić.
Sobotu wječor wotmě so składnostnje jubileja Kiliana w Bukečanskej cyrkwi zahajenske zarjadowanje 33. swjedźenja serbskeje poezije. Spočatnje recitowachu poeća we wosom rěčach Kilianowy spěw „Ow wola lubosće“. Nimo Kilianowych basnjow běchu swójske twórby serbskich, pólskich, čěskich a kurdiskich awtorow słyšeć. Dalše Kilianowe kěrluše spěwaše sopranistka Anja Mertin z pišćelowym přewodom Berlinskeho organista Tobiasa Segsa.
Njedźelu, 25. septembra, přewjedźe so trojorěčna Boža słužba we Wukrančicach. W połnje wobsadźenej cyrkwi prědowaše farar Gilberto da Silva a zaklinčachu Kilianowe kěrluše němsce, serbsce a jendźelsce. Popołdnju bu pomnik J. Kiliana w Kotecach poswjećeny, hdźež je jědnaće lět skutkował. Wopomnišćo nasta na iniciatiwu Serbskeho ewangelskeho towarstwa. Po ideji T. Malinkoweje je Budyski wuměłc Ralf Reimann pomnik w formje łódźe naćisnył, kotraž symbolizuje zdobom wupućowanje Kiliana za morjo kaž tež w šěršim zmysle žiwjensku łódź čłowjeka, wo kotrejž Kilian w swojich spěwach pisa. Na płachtach łódźe je němsce, serbsce a jendźelsce žiwjenske hesło Jana Kiliana napisane: „Serbjo, zachowajće swěru swojich wótcow rěč a wěru.“ Přizamkny so w Kotečanskej cyrkwi literarno-hudźbny program, w kotrymž T. Malinkowa žiwjenje Kiliana předstaji a Gerald Schön, na pišćelach přewodźany wot swojeje mandźelskeje Oksany Weingardt, jeho kěrluše zanjese.