    |
|
Richard Bígl
Werner, smej se zeznałej južo pśed dwaźasća lětami, ako sy pśijěł do Praskego Narodnego muzeja woglědat k českim sorabofilam. Kak se dopominaš na wóny cas?
Spominam se rad a wósebnje na pśijaznu pśijaśelnosć, ako som tegdy měł serbski pśednosk za Towaristwo pśijaśelow Łužyce. Ale som južo wjele razow do togo w Českej póbył. Naša familija ma južo wót šesćźasetych lět w Praze znatych – familiju Jaroslava Švugra na Krakovskej droze pśi Václavskem náměstí. Wóni su jězdźili k nam na woglěd, my k nim a zgromadnje pótom dalej do górow – Małeje Fatry, Wusokich Tatrow. Wót nich smy měli 1968 teke z prědneje ruki informacije wó politiskich tšojenjach a kak je Čechy pósuźuju, to groni bźez „filtra“ NDRskich medijow.
Waša familija jo w Dolnych Serbach wjelgin aktiwna, pśišli pak sćo z Górneje Łužyce. Wótkul?
Nan póchada z Droždźija na pódzajtšu wót Budyšyna a naša maś z Rownego w Slěpjańskej wósaźe. Do Chóśebuza stej pśišłej 1952 a how stej se zeznałej. Wónej stej slědnej žywej wucabnika-sobuzałožarja Serbskeje wušeje šule, źinsajšnego Dolnoserbskego gymnazija. Naša maś jo južo wót doma dolnoserbski – Slěpjański dialekt – wuměła, nan jo dolnoserbski – pisnje a wustnje – perfektnje nawuknuł. Mej z bratšom smej se w Chóśebuzu naroźiłej, wumějomej teke wobej serbskej rěcy pisnje a wustnje. Slěpjańšćina stareje mamy z Rownego, w lěśe 1984 zamrěteje, klincy mě do źinsajšnego rědnje we wušyma. Som lětosa z Matthiasom Kießlingom a Elisu Elßojc produkował spiw pśeśiwo planowanemu wótbagrowanju Rownego, kenž jo nejskerjej prědna folk-pop-balada w Slěpjańskej narěcy: „Pći brjoze Strugi“. Doma powědamy pśewažnje górnoserbski a wótergi – gaž su dolnoserbski powědajuce gósći – rady dolnoserbski.
W lěśe 1994 jo se załožył Chóśebuski Serbski muzej. Ty sy wót zachopjeńka jaden z jogo tśoch kuratorow a do reorganizacije samo wjednik był. Wopiš nam doněntejšne wuwiśe wašeje institucije.
Muzej mam za wurědny kulturny dejmant Dolnych Serbow. Wón jo zrazom dopokaz, až Dolne Serby se emancipěruju a sebjewědobnje rosćo, gaž maju sami něco – nic jano wótnožku abo pśidank z Budyšyna. A to jo derje tak! Dołojcnołužyske Serby wěźe, až jo w Budyšynje Serbski muzej. Ale tam dojěś, lěbda něchten zwónoźijo. To jo tegdy była iluzija, až Budyšyński muzej jo dosegajucy za wšych. Wiźimy źe se ako jaden lud. Ale dolnołužyske Serby maju sami swóju rěc, swóje drastwy, nałogi, swóju mentalnosć a wěste cuśniwosći. Wšake wěcy se tuder hynacej rozměju, nježli se mysle wokoło Budyšyna. Z našym muzejom se Dolnołužycanarje identificěruju. Wiźe jen ako swój, nic ako něco, což su jim cuze pśed nos stajili. Njejsmy jano wustajanišćo, kótarež gromaźijo a konserwěrujo starobytne wěcy. How su teke literarne zarědowanja, koncerty, pśednoski, diskusije pśi Serbskem bliźe, zmakanja wušywarkow, zarědowanja za źiśi a wjeźenja turistiskich kupkow. Kooperujomy z młogimi institucijami a towaristwami a z kubłanišćami kaž RCW a Šulu za dolnoserbsku rěc a kulturu, teke z muzejownikami w Budyšynje. Smy pśipóznate fachowe póraźowarje za tudne burske śpy a wejsne muzeje. Ze spokojenim wiźim teke, až nastajenje Nimcow k Serbam se pómałku a wobstawnje pólěpšujo. Smy ako serbska kulturna institucija pśipóznate. Naš nimski wjednik mjenujo naš muzej samo „Kompetenzzentrum für die sorbische Kultur in der Niederlausitz“. Naš nan jo mě raz wulicował, až w pěśźasetych lětach wuknice w serbskich drastwach do města pósłaś njejo było móžno, dokulaž su musali z tym licyś, až wšake luźe jim namjenaju abo je wusměšuju. Togodla su je gólcy musali pśewóźowaś. Źinsa wobglědujo se naša kultura powšyknje ako wjelike bogatstwo města a regiona, kótarež ma se šćitaś a spěchowaś. To jo teke pśez wuslědki napšašanjow w ludnosći dopokazane. Až Chóśebuz jo w lětoma 2004 a 2011 dostał wósebne myto wuběźowanja „Serbska rěc jo žywa“, jo późělnje teke naša zasłužba. Casy som z wuwiśim mójogo rodnego města kradu spokojom.
Vogtowa studija jo zwěsćiła techniske brachy wustajanišćow. Co jo je zawinowało a gdy se njedostatki pórěźe?
Smy se wobjadne, až stawnu wustajeńcu wótnowijomy. 1994 ga njejo było móžno w takej měrje multimedialne srědki zasajźiś. How profesoroju Vogtoju pśigłosuju, ale drugim porokam jano późělnje. Což prof. Vogt wócakujo, trjeba ceło druge pjenjezne a personalne ressource. Smy tśo pśistajone a źěłamy rady wěcej ako by we wobłuku našych winowatosćow měli, pśeto pó źěle ga se dalej angažěrujomy. Raz krotko a słodko: Gaž jadna lampka w piwnicy wupadnjo, ma se narownaś. Ale zrazom kusa se woglědarski wid ze šćitańskimi normami, pśeto eksponaty by pód mócnjejšym swětłom śerpjeli. Za nic mjenjej wažne mam a pódpěruju wóspjetnje wugronjone žycenje, až muzej měł se póstarcyś do dalejwuwiśa na Narodny muzej za serbstwo w Bramborskej.
K dopołnjowanju młogich nadawkow by była wužytna pomoc praktikantow. Pśistajaśo je?
Smy komunalny muzej, źěłopšawniske wěcy rědujo město. W prědnych lětach wobstaśa muzeja smy měli tak pomjenjone ABM-městna. Te su se pšawidłownje wobsajźili we wobłuku kazniskich ramikow. Casy z wjelgin dobrymi luźimi. Pšašanje jo pśecej, lěc wóni serbsku kulturu znaju a serbsku abo drugu słowjańsku rěc wuměju. Studenty abo wukniki, kótarež kśě pla nas praktikum pśewjasć, tym zakładnym wuměnjenjam lěbda wótpowěduju. Z tym móžnosć wužytnego zasajźenja sami wobgranicuju.
Wažny wobstatk muzejowego źěła stej inwentarizacija a rewizija zběrkow. Źo se pśedmjaty zapisuju a kak cesto se pśespytujotej jich pśibytnosć a staw?
Inwenturu techniskego wugótowanja som rowno w oktobrje z noweju scannowańskeju techniku derje zwónoźił. To samske dojśpiś pla zběrkow jo śěžej. To jo wěsta „rana“ nejskerjej kuždego muzeja z małeju wobsadku. Wót casa, až se muzeje njezaběraju jano z gromaźenim a zapisowanim, jo nastał stawny zastatk. Prezentěrujomy ga woglědarjam tuchylu 79. wósebnu wustajeńcu a mamy kužde lěto na 80 wósebnych zarědowanjow! Idealne by było, gaby měli sobuźěłaśerja, kótaryž wšo ned do knigłow, kartaje a datajow licaka zapišo, k tomu fota zgótujo a zachowański staw eksponatow zwěsćijo. Inwentarizacija bywa teke problematiska, gaž se kuždych pór lět zawjeduju nowe systemy. To pak njejo wuraz chaotiskich rozsudow, ale techniskego postupa.
Do muzeja woglědujo mało wuknikow. Pilnujośo se nawabiś wěcej šulskich ekskursijow?
Smy wóspjetnje wšykne šule w měsće informěrowali wó muzeju, wótwórjeńskich casach a wó zastupnych pjenjezach, kótarež ga su za wukniki niske, pśisamem symboliske. Smy pórucyli specielne programy. Wótgłos jo był weto kradu snadny! To pak njegroni, až wóni wó nas njeroźe. W měsće jo na pśikład jadna šula, kótaraž ma w Bulgarskej partnarsku šulu. Gaž bulgarske wukniki a wucabniki how pśebywaju, kubłanišćo se dopomnjejo: W měsće mamy Serbski muzej, to jo něco słowjańske. Pótom pśidu zgromadnje na woglěd. Wokoło jatš teke źiśi cesto naš dom połnje, dokulaž pisanjenje serbskich jatšownych jajkow wabi. Howacej pak njejsu młode pśeliš zapalone lubowarje muzejow. Wótergi wócakuju wót dorosćonych, až jim organizěruju někaki „action“. Wóni se to woglědaju a pótom gronje „cool“ abo „uncool“. Njejo lažko je lěpjej dojśpiś. Njejsmy institucija za spektakularne tšojenja. Zaměrne pšašanje za swójskimi stawiznami a dłymšy zajm za muzeje nastawa nejskerjej akle pla dorosćonych. Wuspěšnjejše su muzeje, kótarež maju muzejowu pedagogowku.
Njeby muzejoju tyło załoženje spěchowańskego towaristwa abo wědomnostneje pśirady?
Mamy muzejowu pśiradu. We wobłuku pśigótowanjow noweje stawneje wustajeńce som wó to pšosył, aby se pśirada zwołała, dokulaž te nowe naraźenja ga muse se wobšyrnje a kritiski z wida Serbow Dolneje Łužyce pśepowědaś. Mimo cwiblowanja by spěchowańske towaristwo derje było – w Dešnje na pśikład take wjelgin wuspěšnje źěła.
Chto su cłonki pśirady?
Dr. Pětš Šurman, Detlef Kobjela, Jurij Koch, dr. Marija Měrćinowa a Uta Henšelowa.
Glědajucy na njewjeliku wustajeńsku płoń, njejsćo pśemyslowali wó tom wzdaś se scełego stawneje a wósebnych wustajeńcow a město togo raz za lěto wugótowaś dospołnje nowu ekspoziciju?
To by był póněcom kóńc togo muzeja. Zrazom mam to za wěstu naiwnosć tych, kótarež su to Serbam naraźili, jano dokulaž něźi na pódwjacoru tak gótuju. Kak dejało to wu nas praktiski funkcioněrowaś? Naše zběrki njejsu take wjelike. Mjazy wustajeńcu, zestajoneju ze za wětšy źěl pón póžyconych eksponatow, a něntejšnym muzejom wiźim nabejne rozdźěle. Take njedowuzdrjate naraźenje som pśed lětami južo raz wuspěšnje wótwoborał. Cogodla dejali tu splěsnjonu gusku něto dalšny raz wopjac? Wótergi mě swjerbi jězyk a myslim na šćipaty citat sławnego pólskego aforistikarja Stanisława Jerzyja Leca: „Stawnje pśinamakaju se Eskimarje, kenž gronje Afrikanarjam, co deje cyniś.“ Dolnoserbski muzej jo unikatny. Pšosym togodla doraznje, aby se z nim lažkomyslne eksperimenty njecynili. Ako som pśed lětami raz pšawował a su mě mjazy drugim wumjatowali, až som gronił, až słužy Serbski muzej w prědnem rěźe Serbam, jo tegdejšny wušy sudnik – jaden z pódwjacora – gronił, až to źe jo za njogo samorozmějuca wěc. Som sudniske jadnanje tegdy dobył.
Hynakša koncepcija by mógła wěcej pśestrěni na pśikład archeologiskim zběrkam daś.
My njamamy archeologiskeje zběrki. Wšo, což se z našeje kultury „w serbskej zemi“ chowa, ga słuša po kaznjach krajoju.
Ale někake gjarnce som pla was wiźeł.
Te su wupožycone z měsćańskego muzeuma. – Ja sebje wjelgin žycym teke w nowej stawnej wustajeńcy pśedstajenje ranych serbskich stawiznow. Som južo w lěśe 2009 na mě póstajone terminy pśedpołožył koncept a pótom teke wustajeńske knigły z tekstami, eksponatami, grafikami, kartami a wobrazami – wušej sto stronow – k diskusiji. Něźi 40 fachowych knigłow som do togo pśeźěłał. Wšo pódla wšednego běžecego źěła. Luźe by se nejskerjej źiwali, kake pisane su naše rane stawizny a kak wusokowuwita jo do casa kśesćijaństwa była pódwjacornosłowjańska kultura. By škóda było, woglědarjam to w nowej wustajeńcy njepókazaś.
Waše internetowe strony se pómałkem zacytuju a njejsu doslědnje dwójorěcne. Njeby se dejali lěpjej wótwardowaś?
Gaby nimske krajany tuder teke dwójorěcne byli kaž my, by to lažko było. Za wopśimjeśe, se wě, smy my zagronite. Cynimy pak to pśipódla z drugim źěłom sobu, jolic cas wuzbytkujomy. Mógu to rady w běgu mjaseca na nejnowšy staw pśinjasć. Wob ten cas pak by wšykno druge wažne njewobźěłane wóstało a ja by zawěrno se musał za to pón kritice pókłoniś!
Nic jano w Nimskej, ale tež we wukraju jo zbuźiła zajm twója publikacija „Als die Wendengötter sterben sollten“. Fachowc za starosłowjańsku nabóžninu jo w Česko-lužickem věstníku kniglicki póchwalił a zrazom póšwikał. Kak sy jogo kritiku pśiwzeł a co maš na tom pólu prědk?
Brošurka jo nastała pśi góźbje 1000-lětnego jubileja kśesćijaństwa w Bramborskej. Wjednica grodowego muzeja w Lubinje jo pśigótowała wustajeńcu „Der Himmel auf Erden. 1000 Jahre Christentum in Brandenburg“ a kśěła teke pokazaś na pśedkśesćijańsku wěru serbskeje ludnosći, za kótaruž to tegdy njejo było „njebjaske na zemi“, což jo na nju z namócu pśišło. Jo se wobrośiła na wšakich fararjow, ale nichten njejo wó pisanje roźeł. Pótom jo pšosba se dostała na mójo blido. W nakładnistwje Regia su kśěli zešywk wó słowjańskich pśibogach wudaś. Ja som gronił: Wóstajśo lubjej, to nic dobrego njewunjaso. Žrědła su problematiske: Dańske a nimske chronisty su źe wó Słowjanach a k tomu tatanjach pisali ako wó swójich winikach. Njamamy swójskich pisnych žrědłow. Zastupnica nakładnistwa pak njejo pópušćiła. Naš wjednik jo měł wjelike rozměśe. Wjele casa do wustajeńce pak njejo wěcej było, a w spěšnem napisanju a pobrachujucej diskusiji z drugimi štycy prědna słabosć. Ta druga jo, gaž njamaš žednogo fachowego póraźowanja. Brošuru som sam na se stajony napisał – a mimo pjenjeznego dobytka – ako za historiju zajmowany žurnalist, a aby wóna zajm zbuźiła a do diskusije wabiła. To jo se stało. Až wiźimy ako Serby wšake wěcy hynacej nježli Čechy, Pólaki, Ruse abo Nimce, njejo žedna pótajmnosć. Diskusiji zewšym njejsom wótchylony, nawopak. Njewiźim se ako luź, kenž njaso kamjeń pšawdy w swójej kapsy. Zastupniki wětšych ludow pak mógali wótergi swójo zekśěśe tšochu za wuzdu braś, Serbow stawnje za mjenjejwědnych měś, kótarychž muse pówucyś. Mjaztym njejo tema pśibogow móje mysli spušćił, a by rady brošurku pśeźěłał a wudopołnił. Mam na pśikład foto, źož njaso w pradawnych casach do kamjenja rězbarjona póstawa swěty rog, kaž ten sławny słowjański pśibog Swětowit. Ale jo naga žeńska! Za wšo pak jo zasej cas trěbny. Tuchylu jen za to njamam.