    |
|
LUDWIG ELA
Spočatk meje 2010 je Zwjazkowe předsydstwo Domowiny wobzamknyło, w organizaciji debatu k namjetam wutworjenja korporacije zjawneho prawa na zakładźe namjetow z «Vogtoweje papjery» přewjesć a na hłownej zhromadźiznje 2011 wo naležnosći rozsudźić.
Njeje to nowa tema. Hižo lěta 2002 je hłowna zhromadźizna Domowiny wobzamknyła, móžnosće serbskeje zjawnoprawniskeje korporacije pruwować. Jan Nuk je to tehdy mjez druhim wopodstatnił, zo bychu so z tym serbskointerne rozestajenja lěpje rozrisać hodźeli –štož wězo njeje za «němsku» stronu runjewon přeswědčiwy argument. «Bychmy-li byli zjawnoprawniska korporacija, bychmy měli skónčnje gremij, kotryž ma we wěstych naležnosćach postajenske prawo. To by Serbam tyło, dokelž wšelake kontrowersne prudy cyłkownu dźěławosć haća. [...] Za kóždeho, kotryž steji w čestnohamtskej abo zarjadniskej zamołwitosći, dyrbjało płaćić, zo njeje wažne přeco swój wid přesadźować, ale zo je wažnišo w zrozumjenju tamneho pytać za dobrym kompromisom. Nadźijam so, zo so korporacija zjawneho prawa prawje bórze wutwori.»1
Po wotpowědnych diskusijach a konsultacijach z juristami pak je so w l. 2007 zwěsćiło, zo so z tym žane polěpšenje połoženja wočakować njemóže.2 Prawniski wuběrk Domowiny je hižo 2005 hódnoćił: «Nastupajo juristiski status njewidźi so žadyn efekt polěpšenja narodneje situacije, hdy bychmy so wo status korporacije zjawneho prawa prócowali.»3
Po wozjewjenju «Vogtoweje papjery» 2009 je so diskusija znowa zahajiła. W tutej papjerje a w měnjenjach dalšich ekspertow so bjeztoho, zo so to konkretnje wopodstatnja, twjerdźi, zo njeje Domowina jako organizacija w statusu towarstwa kmana, «lud» reprezentować, zo pobrachuje jej k tomu demokratiska legitimacija.4 Awstriski profesor ludoweho prawa Peter Pernthaler, je we wobłuku Vogtowych materialijow předpołožił wobšěrny namjet wutworjenja tajkeho zjawnoprawniskeho serbskeho zastupnistwa.5 Tutón bazuje na resp. kryje so w zasadach z hižo w 1980/1990tych lětach wot njeho za Słowjencow w Korutanskej6 wuwity model, štož awtor na žanym městnje njenaspomnja. W Korutanskej so hač do dźensnišeho wo tutych problemach kontrowersnje diskutuje, kónc njeje wotwidźeć. Rozdźělne nahlady běchu jedna z přičinow rozšćěpjenja mjeńšinoweho hibanja Słowjencow do třoch třěšnych zwjazkow. «Dieser in der Zwischenzeit als »PERNTHALER-Modell« diskutierte Vorschlag […] hat gerade bei den Betroffenen selbst nicht ungeteilte Zustimmung gefunden. So ist der Zentralverband [der Kärntner Slowenen – L.E.] gegen eine solche «Ethno-Kammer» aufgetreten, da es angesichts eines Europas der Regionen mit der Notwendigkeit der Bilingualität und Multikulturalität gelte, ethnische Grenzziehungen zu überwinden und nicht noch durch ein solches Organisationsmodell zu «versteinern»7 Napadnje, zo njeje Pernthaler kritiske diskusije a wobmyslenja wo swojim «słowjenskim» modelu wuhódnoćił, ale wšitko mjenje abo bóle za Serbow adaptował, njehladajo na to, zo su wuměnjenja za Serbow, bydlacych w dwěmaj zwjazkowymaj krajomaj, porno Korutanskej hišće wo wjele komplikowaniše.
Wuchadźišćo Pernthalera je twjerdźenje, «nur die Organisation als (öffentlich-rechtliche) Körperschaft ermöglicht wirkungsvolle Mitbestimmung in ethnischer Partnerschaft, kollektiven Rechtsschutz für kollektive Rechtsgüter […]»8 Podobnje argumentuje tež Lipšćanski profesor Markus Kotzur, kiž rěči wo Łužiskich Serbach jako «ludźe» w zmysle subjekta ludoweho prawa. «Der völkerrechtliche Status der Sorben ist der eines Volkes. Sie sind [...] Träger des Selbstbestimmungsrechts der Völker.»9 Wo «serbskim ludźe» móžemy w etnisko-kulturnym zwisku rěčeć – za charakterizowanje jako mjeńšina bjez «maćerneho stata» a w rozeznawanju k mjeńšinam, kiž maja zwonka jich sydlenskeho kraja stat samsneje etniskosće. Njemóžemy pak rěčeć wo Serbach jako ludźe na runinje ludoweho prawa. W ludowym prawje definuje so lud jako skupina ludźi, kotřiž su žiwi w zhromadnym, zwisowacym teritoriju, kotrež maja etniske, kulturne zhromadnosće a tradicije a kotřiž so na tutym zakładźe we wosebitej měrje mjez sobu zwjazani čuja a kotřiž maja kolektiwnu wolu a objektiwne zakłady k zhromadnej a samostatnej eksistency. Tute wuměnjena Serbja, hač je nam to lubo abo nic, njespjelnjeja. Serbja bydla w zhromadnym teritoriju z němskej ludnosću a su žiwi w mnohostronskej splećenosći z njej. Wšědne zhromadne žiwjenje je k tomu wjedło, zo njemóžemy hižo wo krutych etnisko-kulturnych hranicach rěčeć, kotrež móhli być zakład specifiskeho «začuća zhromadnosće» (kotrež wšak je potom tež přeco «začuće wotmjezowanja») w zmysle ludoweho prawa. To rěka, zo njemóžemy so zepěrać w našich wočakowanjach a žadanjach na někajke mjezynarodne ludoprawniske konwencije wo samopostajowanju. Pernthaler a Kotzur přiwobroćetaj so tu problematice z tradicionalistiskich pozicijow doby nacionalnych statow, njewobkedźbujo realitu we Łužicy. To wotbłyšćuje so w formulaciji prof. Pernthalera, zo je krajny sejm «Repräsentant des Mehrheitsvolkes» – prawje pak je, zo je sejm reprezentant cyłeje ludnosće kraja njewotwisnje wot etniskeje přisłušnosće, hlej na př. artikl 5 (1) Sakskeje wustawy: «Ludej Swobodneho kraja Sakskeje přisłušeja staćenjo němskeje, serbskeje a druheje narodneje přisłušnosće.»10 Pernthaler a tež Kotzur wuchadźataj prawdźepodobnje z toho, zo je jednozmyslnje móžno, kóždeho čłowjeka do jedneje konkretneje etniskeje zhromadnosće (na př. «serbskemu ludej») přirjadować, kotraž zhromadnu narodnostnje determinowanu politisku wolu realizuje. Ale Serbja njezaběraja so wšědny dźeń prěnjorjadnje z někajkimi narodnostnymi prašenjemi. To zwuraznja nazornje Jurij Koch w swojim reporće «Ochoza na jednym dnju w januarje» wo wjesnanosće Lejniku: «[...] wjesnjenjo jeho gmjeny narano jako Serbja njewotućeja, kiž so najprjedy we łožu sedźo chwilu wo zdźerženju narodnosće starosćuja, ale jako socialne bytosće, kiž su hišće mučni wot wčerawšeho wšědneho dnja a kiž dyrbja dźensniši tak zarjadować, zo so k wobjedu z horncow pari.»11 Njeje pod etnisce měšanych a kulturnje a politisce pluralistiskimi poměrami dźensnišeje towaršnosće móžno, čłowjekow bjeze wšeho a jednozmyslnje kategorizować: pak «Serb», pak «Němc». Ludźo tež přewažnje njewidźa we wšědnym žiwjenju žanu trěbnosć tajkeho kategorizowanja. We Łužicy nadeńdźemy mnohostronske splećenje etnisko-tradicionalnych, kulturnych, rěčnych a politiskich komponentow, kotrež někotři slědźerjo jako «hybridne» charakterizuja.
We wšědnym žiwjenju ludźi so tute komponenty jara rozdźělnje wotbłyšćuja, so wučerpaja, přiwozmu, modifikuja abo tež zaćisnu a z tym indiwidualnu identiskosć manifestuja. Je cyle wosobinska naležnosć kóždeho jednotliwca, so w etniskim zmysle jako «Serb» abo «Němc» rozumić. Wužiwanje někajkich wosebitych prawow za Serbow njeje na deklaracije «serbskeje identity» wjazane. Wězo njemóže a njesmě so tež nichtó dla pozdatnych «serbskich korjenjow», rěčnych znajomosćow abo druhich přičinow přećiwo swojej woli jako «Serb» okupować. Změna identity – přewažnje drje wot serbskeje do němskeje – je runje tak legitimna kaž pendlowanje mjez identitomaj.
Prof. Pernthaler namjetuje wutworjenje přez wólby legitimowaneje serbskeje korporacije zjawneho prawa a na tym natwarjene zarjadniske gremije. Z tym pak su wšelake zasadne problemy zwjazane:
1. Za wólbu tajkeho «serbskeho
parlamenta» je definicija wolerstwa trěbna. Njeje w demokratiji móžno, wólby přewjesć, bjeztoho zo je do wólbow jasne, štó ma na zakładźe kotrych konkretnych a přepruwujomnych měritkow wólbne prawo. Dokelž pak płaći zasada swobody wuznawanja k mjeńšinje, njejsu tajke kriterije móžne. Pernthaler namjetuje tohodla, při składnosći wólbow do krajneho sejma w serbskim regionje na wólbny lisćik přidać w serbskej rěči lisćinu kandidatow za wuzwolenje serbskeho gremija. Z nakřižowanjom kandidata na tutej lisćinje so zdobom přisłušnosć k serbskej narodnosći a z tym prawo, směć wolić, dokumentuje. Wólbne prawo njeje z tym hižo objektiwne, ale subjektiwne a njepřepruwujomne. Ignoruje so dale, zo njeje wuznaće k serbskej narodnosći na znajomosć rěče wjazane, Serbja, kotřiž njerozumja serbsku rěč, su potajkim wumjezowani, Němcy, kotřiž serbšćinu wšojedne z kotreje přičiny wobknježa, móža sobu wolić. Wuda-li pak so němski abo dwurěčny wólbny lisćik za serbski «sejm», je z tym zdobom zwjazane, zo ma faktisce kóždy, tež jako Serb so njewuznawacy, wólbne prawo. Z tym móže so legitmacija wuzwoleneho gremija, być «reprezentant Serbow», do prašenja stajić – a w hrubym politiskim wšědnym žiwjenju by so to chcyjo nochcyjo tež stało.
2. Hrozyła by politika etnisce wo-
podstatnjeneje diferenciacije wobydlerstwa Łužicy, kotraž drje njeby so dla anonymity wólbow indiwidualizować hodźała, kotraž pak by so na wědomje brała a politisku kulturu w regionje a w kóždej gmejnje wobwliwowała. Z argumentom na přikład, zo je jeno mało ludźi serbsku wólbnu lisćinu wužiwało, by so trěbnosć spěchowanskich naprawow, dwurěčnych nadpisow abo samo přisłušnosć gmejny k serbskemu sydlenskemu rumej do prašenja stajeć hodźało.
3. Pernthaler dale namjetuje, zo
byštaj prěnjej dobyćerjej serbskeje lisćiny wobeju krajow zdobom mandat za krajny sejm dóstałoj. Z tym by so dalša zasada demokratiskeho wólbneho prawa zraniła – zasada wo jenakosći wólbow. Serbskaj zapósłancaj byštaj z wjele mjenje hłosow mandat dobyłoj a prawo jeju wuzwolić by na snadny dźěl wolerstwa wobmjezowane było. Nimo toho dóstanje serbski woler za wuzwolenje «swojich zapósłancow» krajneju sejmow tak přidatny hłós a z tym wjetšu wahu hač němski woler, tež to rani zasadu wo jenakosći kóždeho hłosa. Je tuž předwidźeć, zo by «serbski priwileg» na raznu kritiku storčił. Hižo wuwjazanje Wolerskeho zwjazka Danow w Šleswigsko-Holsteinskej wot pjećprocentowskeje mjezy zaběra do wólbow prawidłownje sudnistwa .12
4. Wutworjenje «Serbskeje korpo-
racije» a z njeje wutworjenje separatnych serbskich zarjadow by woznamjenjało wurjadowanje zamołwitosćow za serbske naležnosće z kompetency regionalnych korporacijow. Ze splećenosće «serbskeho» a «němskeho» wurosće, zo njejsu žane Serbow nastupace rozsudy móžne, bjeztoho zo tež němskich wobydlerjow njepotrjechja – nic w šulstwje, nic w kulturje a nic w zarjadniskich naležnosćach.
Někotre kruhi w Domowinje a politikarjo Lěwicy (H. Kozel měni, zo by tajka korporacija była postup do «wyšeje ligi») widźa w korporaciji zjawneho prawa rozrisanje tuchwilnych problemow. Napadnje pak, zo so lědma wobsahowje argumentuje, ale zdźěla samo z tym, zo móhli so tak nutřkowne serbske konflikty rozrisać (hlej citat Jana Nuka). Skerje dyrbjeli so prašeć, kak daloko smy dotal date politiske a prawniske móžnosće scyła wučerpali, zo bychu so njekonsekwentnosće a njedostatki realizowanja mjeńšinoweje politiki wotstronili. Kritika ze serbskeje strony měrješe so w zašłosći nimale jeničce na šulskopolitiske prašenja a na problemy financow Załožby za serbski lud. Chcu tu podšmórnyć, zo su to bytostne prašenja, kiž maja so skónčnje rozrisać. Ale je ćežko předstajomne, zo tute a dalše njedostatki jako přeswědčiwe argumenty za tak zasadne strukturne změny dosahaja. Njemóže so ani wopodstatnić, zo so problemy z tym scyła rozrisać hodźa. Tež hdyž mamy «awtonomny serbski šulski zarjad», su srědki komunow a kraja za šulstwo wobmjezowane a starši rozsudźa sami, kotru šulu dźěći wopytuja. Budget Załožby za serbski lud so tohorunja njepowyši a rozsudy wo wužiwanju srědkow budu tež w přichodźe łoskoćiwe a bolostne. «Serbski zarjad» wutwori dla toho komisije a dźěłowe skupiny a wotpowědujo rozdźělnym zajimowym skupinam budu so jich doporučenja pak witać pak kritizować, a njespokojni wotstupja, skorža abo rezignuja.
Přewidźeć njeměło so tež prašenje realizowanja namjeta awstriskeho profesora pod konkretnymi němskimi wustawoprawniskimi wobstejnosćemi. Naspomnich hižo, zo w Awstriskej traje diskusija wo namjetach Pernthalera hižo dlěje hač 20 lět, a tu jedna so jenož wo jedyn zwjazkowy kraj. Wutworjenje serbskeje korporacije zjawneho prawa pak tangěruje dwaj zwjazkowej krajej. To rěka, zo bychu trěbne byli změny wustawy a wólbneho prawa w Braniborskej kaž w Sakskej a dalše prawniske rjadowanja w krajomaj. K tomu namakać politiski konsens je hižo hladajo na konstelaciju knježaceju koalicijow – w Sakskej CDU a FDP, w Braniborskej SPD a Lěwica – wulke wužadanje. Nimo toho by dyrbjała serbska strona přeswědčiwje wopodstatnić, zo je tajka kročel scyła trěbna a bjez alternatiwy. Ale samo hdy by so wotpowědny politiski konsens našoł, by wustawoprawniske připodobnjenje a wobzamknjenje trěbnych prawniskich rjadowanjow dołhodóbna naležnosć z wotewrjenym wukóncom była.
Realna alternatiwa k mjenje abo bóle njeproduktiwnym diskusijam wo nowych konstruktach «serbskeho zastupnistwa» by była, rólu Domowiny jako dźensa w politice powšitkownje připóznatej reprezentantku Serbow zesylnić a kwalifikować, a to na wšitkich runinach – w komunach, wokrjesach, krajomaj a w Zwjazku. Domowina wustupuje wotpowědujo narokej swojich wustawkow a swojeho programa w politiskej zjawnosći jako reprezentantka a rěčnica Łužiskich Serbow. Wona je w tutej swojej róli w praktiskej politice faktisce připóznata a do wšelakich demokratiskich gremijow ciwilneje towaršnosće zapřijata (tohodla so tež z Domowinu wo prašenju korporacije jedna). Domowina je zastupjena w konsultaciskich gremijach na runinje zwjazkoweho knježerstwa, knježerstwow krajow a w dalšich gremijach. Po w materialijach hłowneje zhromadźizny lěta 2009 wozjewjenej zestawje skutkuje wjace hač 40 Serbow, přewažnje wot Domowiny nominowanych abo delegowanych, we wjace hač 15 wšelakorych gremijach na komunalnej a krajnej runinje, w gremijach Zwjazkoweje republiki a we wobłuku euroregiona a mjezynarodnych zjednoćenstwow13. Woni maja tam nadawk a mandat, na wobkedźbowanje serbskich naležnosćow dźiwać a specifiske serbske zajimy zastupować. Zapřijeće zastupjerjow Serbow a našeje narodneje organizacije wšak w kóždym padźe zwjazowace rjadowane njeje (tohodla zhubichmy na př. sydło w rozhłosowej radźe MDR) a je z tym zdźěla wot dobreje wole rozsudźacych organow wotwisne. Přiwšěm njeměli so tu date móžnosće podhódnoćić, ale přez wysoku kwalitu sobuskutkowanja dźeń a lěpje wučerpać a zaměrnje wutwarjeć a skrućeć.
1
Zhromadnje za jedyn postronk. Rozmołwjachmy so z předsydu Domowiny Janom Nukom. Serbske Nowiny, 11. 10. 2002, str. 5
2
Bjarnat Cyž, Žane dalše prócowanja wo status zjawnoprawniskeje korporacije. We: Domowina – Zwjazk Łužiskich Serbow z.t. Dokumentacija 13. hłowna zhromadźizna Domowiny, str. 83
http://www.domowina.sorben.com/dokumenty/hlowna2007.pdf
3
tež tam
4
Peter Pernthaler, Über die Errichtung einer Körperschaft als öffentlichrechtliche Vertretung der Sorben (Wenden). W: Collegium Pontes: Minderheiten als Mehrwert, w ćišću
5
tež tam
6
Peter Pernthaler, Modell einer autonomen öffentlichrechtlichen Vertretung der slowenischen Volksgruppe in Kärnten. W: Europa Ethnica 50 (1993) 1–2, str. 24–38
7
Joseph Marko, Autonomie und Integration. Rechtsinstitute des Nationalitätenrechts im funktionalen Vergleich. Wien-Köln-Graz 1995, str. 425
8
Peter Pernthaler, Über die Errichtung einer Körperschaft
9
Das Selbstbestimmungsrecht des sorbischen Volkes. Serbske Nowiny. Monatliche Ausgabe in deutscher Sprache, Mai 2010, str. 3
10
Wustawa Swobodneho kraja Sakskeje, wudała w serbskej a němskej rěči, Drježdźany 2001, str. 23
11
Jurij Koch, Ha lećała je módra wróna. Report ze serbskeje Łužicy. LND 1991, str. 9 f.
12
2005 je Wyše zarjadniske sudnistwo Šleswigsko-Holsteinskeje wuswobodźenje SSW wot pjećprocentowskeje hranicy za njewoprawjene posudźiło. Zwjazkowe wustawowe sudnistwo je tute w samsnym lěće zběhnyło.
Hlej: http://www.bundesverfassungsgericht.de/entscheidungen/lk20050214_2bvl000105.html
13
Hlej zestawu w materialijach za delegatow 14. hłowneje zhromadźizny dnja 28. měrca 2009 w Chrósćicach, str. 100