Mišnjanski pórclin a Serbja

Jurij Łušćanski


Před 300 lětami wunamakaštaj Johann Friedrich Böttger a Ehrenfried Walter von Tschirnhaus w nadawku kurwjercha Awgusta Sylneho «běłe złoto», pozdźišo mjenowane Mišnjanski pórclin. Wunamakanka, tajna receptura pórclina, bu hižo 15.1.1708 do wosebiteho stražowaneho dokumenta zapisana a dwě lěće na to załoži so tam «Pólsko-kralowska a Saksko-kurwjerchowska pórclinowa manufaktura». Manufaktura je wšitke časowe epochi, politiske změny přetrała. Produkcija pórclina je so dale a bóle polěpšiła a wukmaniła, je wšitke modowe stile a trendy we wuhotowanju přiwzała a so na cyle swójske wašnje zwobraznjała a zwuraznjała. Wot l. 1722 je pórclin z módrymaj mječomaj hamtsce škitany a z tym wšitke wudźěłki, kaž su to wosebje sudobja, wazy, figury, medalje, kachlicy, zwony a druhe. Nimale runje tak dołho zhotowja so keramika z t. mj. módrym «cyblowym mustrom» po wuchodoasiskim přikładźe, w originalu pak předstajejo granatowe jabłuko. ‹Mišnjanska cybla› je snano najznaćiši muster, z tutym wuhotowane šalki, talerje a wšo sudobjo hač do dźensnišeho tež łužiske blida debja. A w kamorach chowaja so hišće ‹dobre serwije› ze zmijowym mustrom w čerwjenej abo zelenej barbje abo tež z čerwjenym ćernikom. Z kralowskeho wobsydstwa přeńdźe manufaktura pozdźišo do statneho a ludoweho. Nětko słuša wona jeničce Swobodnemu statej Sakskeje.
Lětuši jubilej je přičina, zo so dale w stawiznach manufaktury hrjeba a zo so wosebitosć a rjanosć Mišnjanskeho pórclina wopisuje a w medijach předstaja. Składnostnje jubileja móhli so prašeć, hač ma wuznamna manufaktura tež što ze Serbami činić. Je w Mišnjanskim pórclinje traš tež wuměłskich swědkow serbskeje kultury zwobraznjenych? Na tele prašenje hodźi so wotmołwić z haj. Hač do njedawna njeběše znate, zo so figury ze serbskimi narodnymi drastami z Mišnjanskeho pórclina produkowachu. Moderny medij, internet, k tomu dopomha, zo namakach kónc zańdźeneho lěta w poskitku awkcijoweho domu w Sakskej figuru, titulowanu z «Wendischer Hochzeitsbitter». W katalogu běše zapisane mjeno wuměłca: Hugo Spieler, kotryž je figuru 1897/98 naćisnył a manufakturje k produkciji poskićił. «Wokoło 1900» je so figura produkowała, čitamy dale w katalogu z připisom, zo jedna so tu wo «Modellnummer Q 190 E, farbig bemalt, gold staffiert, Rundsockel, H 16 cm, Knaufschwerter unterglasurblau».
Při pytanju za žiwjenjom a skutkowanjom Huga Spielera nańdźech w małej knižce «Preis-Verzeichniss der Königl. Sächs. Porzellan-Manufaktur in Meissen …», 1901 (w Drježdźanskej SLUB: Technol. B 606 i) zapisk wšitkich jeho naćisnjenych figurow za manufakturu. Pod pismikom Q je tam dohromady 42 figurow zapisanych a z toho pak jenož 25 narodnych resp. ludowych drastowych (Q 190 a do y) a z tutych pjeć «serbskich» figurow (Q 190 d–f, l-m). Dalše narodne, ludowe drastowe figury su w Altenburgskej drasće (štyri), z Rudnych hór (tři), Sakski hórnik (jedyn), Braunschweigske (dwě, kaž wšitke dalše po dwěmaj figuromaj, žona a muž), «Mönchsguter», «Vierländer», «Oberbayrische», «Pilsener» a «Badenser».
Serbske su zapisane, titulowane «Lausitzer Wendin im Sonntagsstaat» (d), «Wendischer Hochzeitsbitter» (e), «Wendische Kirchgängerin» (f), «Wendischer Leinölhausierer» (l) abo tež jenož «Wendin» (m). Wšitke figury su bjez konkretnišich podaćow, wo kotru drastu resp. jich wuhotowanju so jedna. Tak njezhonimy, kajki měł serbski předawar laneho wolija wupadać (přiwšěm wšak njesłuša do seriala «narodnych drastow»).
W interneće storčich pod hesłom mjena: Spieler, Hugo na krótku biografiju, bjez kóždeho skedźbnjenja na jeho skutkowanje w zwisku z manufakturu. Zapisk je podał Lutz Spieler. Po Němskej je jich wjacorych, ale pytaneho nańdźech tu w Budyšnje. A kaž hižo při prě­nim telefonaće zhonich, je to prawnučk wuměłca. W swojim wobsydstwje ma zajimawu knihu «Preisverzeichniss der Königl. Sächs. Porcellan Manufactur Meissen … Dresden, Leipzig 1904 …». A w knize na łopjenu 78 su nimale wšitke wot H. Spielera zhotowjene figury fotografowane. Mjez nimi pjeć «serbskich» figurow, a nětko widźimy, kotre drasty so za čisłami chowaja. Su to pod registraturu Q 190 d – Delnjoserbowka, e – braška, f– ewangelska njewjesta, l –předawar wolija a pod m – katolska družka.
W praksy je wšak serbskich figurow wjac, dokelž zhotowichu so wšalekore warianty, wšelakore po postawje a wšelakore po barbach pomolowane. Po přirunowanju fotow (z mjenowaneho albuma a z druhimi, kotrež namakach w poskitkach resp. archiwach awkcijowych domow) zwěsćich, zo eksistuje na přikład figura Serbowki w delnjoserbskej drasće (Q 190 d) w dwěmaj wariantomaj. Wona rozeznawa so přez prawu ruku, kotraž je jónu wupřestrjena a zdruha při fali, w ruce dźeržo přeco tež mały kwěćel, při čimž je kwěćel přeco hinaši. Runje tak su wšelakore warianty braški znate, štyri. Wšitke štyri warianty su barbnje rozdźělnje pomolowane, wšelakore su kwětki na lěwym rewersu a wočiwidny rozdźěl pokazuje so přez braškowy kij, wot wulkeho z banćikami (hlej titlne foto) přez połojčny (ze a bjez kwětkow) hač k brašce cyle bjez kija. Pohib braški a podstawk figury pak bywa samsny.
Z pomocu prawnučka Lutza njeje ćežko wotmołwić na prašenje, štó běše Hugo Carl Justus Spieler. Narodźił je so wón 28.8.1854 w Berlinje jako syn překupca Carla Spielera a maćerje Johanny rodź. Krippenstabel. Krótko po porodźe syna zemrě nan, a mać-wudowa poda so z třomi dźěćimi wróćo do ródneho Wilsnacka, hdźež dźěći wotrosćechu. Po wuchodźenju šule ćehnješe młodostneho Huga zaso do Berlina, zo by so dał na mebloweho blidarja wukubłać. Po wječorach pak so priwatnje w rězbarjenju a modelěrowanju wukmani. Lěta 1875 běše wón w Mnichowje, hdźež dźěłaše w někotrych ateljejach a hdźež wopyta pjeć semestrow Kralowsku šulu wuměłskeho rjemjeslnistwa. Kónc lěta 1880 zahaji swój studij jako rězbar na Kralowskej akademiji tworjaceho wuměłstwa a běše šuler prof. Maxa von Widnmanna (1812–1895). Studij wuspěšnje zakónči, dwě jeho twórbje «Büßende Magdalena» a «Verwundete Philoktetes» so z prě­nimaj mytomaj wuznamjeništej. Kónc lěta přistajichu jeho na Kralowskosakskej šuli wuměłskeho rjemjeslnistwa w Drježdźanach jako wučer za «figurowe modelowanje». Zo běše jeho wuměłske skutkowanje wuspěšne a připóznate, dopokazuje pomjenowanje H. Spielera (1891) na profesora. W samsnym lěće zmandźeli so z Margaretu Conradi z Wilsnacka. Z 65 lětami sta so wón pensionar a 18. februara 1922 w Drježdźanach zemrě. Jeho wuměłsce wuhotowany row nadeńdźemy dźensa hišće na kěrchowje Tolkewitz.
Dóńt jeho žiwjenja je, zo so wjetši dźěl wuměłskich twórbow w swětowymaj wójnomaj zniči. Zwostali su jako cyłk jeho drastowe figury z Mišnjanskeho pórclina.
Kak je prof. Hugo Spieler na serbske a druhe narodne, ludowe drasty přišoł? Z jeho žiwjenjoběha je konkretny zwisk k Wustajeńcy sakskeho rjemjesła a wuměłstwoweho přemysła 1896 w Drježdźanach daty. Inspiracije, to rěka přikłady za swoje wuměłske pórclinowe figury je bjezposrědnje z wustajeńcy brał a lěto, dwě lěće pozdźišo Mišnjanskej manufakturje přepodał.
Nic jenož, zo je prof. Spieler figury na wustajeńcy składnostnje wosebiteho 1. sakskeho swjedźenja narodnych drastow (dnja 5.7.1896) w swjedźenskim ćahu, widźał, ale k pomocy běše jemu tež wo wustajeńcy zhotowjeny fotowy album. Album je titulowany «Sächsische Volkstrachten und Bauernhäuser. Herausgegeben vom Ausschuß für das Sächsische Volkstrachtenfest zu Dresden 1896 …» (1897, SI 4/2°-7). Přirunujo fota wosobow z Drježdźanskeje wustajeńcy z pozdźišimi figurami (w h. mj. knize 1904) je wočiwidne, zo su wone cyle konkretne předłohi za figury Mišnjanskeje manufaktury. Zapisk fotoweho albuma (tekst je wěcywustojny wot prof. Arnošta Muki) podawa wobšěrne informacije k drastam, wašnjam a tež skupinam, zwotkel, z kotreje wosady, wjeski wone su. Na łopjenu 22 na přikład čitamy wo «Leinölverkäufer aus dem Dorfe Sellessen (Kreis Spremberg, N.-L.)» a zo mjenuje so serbsce «wolejkar». Jeho spóznajemy mj. dr. na kłobuku, šaće, a zo ma swoje črije w ruce. Wo holcy w delnjoserbskej narodnej drasće stej dwě foće (w zawostajenstwje A. Muki), jónu z nanom a přidatnje z nanom a młodźencom. Na fotomaj pytnjemy hižo wopisany rozdźěl praweje ruki žónskeje, kotrež jewi so potom cyle tak zaso zhotowjenej w pórclinowej figurje. A z připisa A. Muki zhonimy, zo su na foće widźeć wjesnjenjo z Wjerbna. Na dalšich fotach z wustajeńcy wučinimy mjez wjacorymi tam agěrowacymi braškami najbóle wuhotowaneho, a to je braška ze Slepoho, kotryž je jako pórclinowa figura zwěčnjeny.
Prof. Hugo Spieler je fota wustajeńcy znał a běše samo na wuznamnej wustajeńcy wobdźěleny, wón je na druhim městnje dźěl swojich wuměłskich dźěłow wustajał. Po dotalnych wuslědkach měnju, zo staj so hłowny zamołwity za serbski podźěl wustajeńcy prof. Arnošt Muka a tworjacy wuměłc a docent prof. Hugo Spieler cyle wěsće znałoj. Njeje-li samo Muka iniciator figurow narodnych, ludowych, regionalnych drastow Sakskeje, Łužicy a w sćěhu toho tež drastow zwonka njeje. Wobhladamy-li sej «serbske» pórclinowe figury, kotre drasty wone předstajeja, zwěsćimy, zo su štyri drastowe regiony zastupjene – holca z delnjołužiskeho Wjerbna, braška ze Slepoho, njewjesta z Wojerec, družka z Chró­sćic (w swjedźenskej drasće wobdźělichu pak so tež Serbja z Radworja a Kulowa). H. Spieler běše derje poradźowany, a to cyle wěsće wot A. Muki.
Wustajeńca prezentowaše wobšěrnje ludowe wuměłstwo a zdobom běše to manifestacija serbskeje ludoweje kultury.
Čehodla pak je H. Spielerowych 25 drastwowych figurow lědma znatych a po wšěm zdaću tež nakład figurow jenož minimalny? A čehodla so jeho wuměłstwo hač do dźensnišeho mjenje bóle zamjelča? Za wobšěrnu a spokojacu wotmołwu ma so hišće dale slě­dźić. Jedna z přičinow budźe, zo je wjetšina jeho wuměłskich twórbow přez wójny zničena. A zdruha je znate, zo je wokoło 1900 «wichorojty čas» hospodarsce kaž wuměłsce tež manufakturu docpěł. Tehdomnišemu direktorej Moritzej O. Raithelej (wot 1870) – «kompletnje amuziskemu a jeničce komercielnje zmyslenemu nawodźe» – běše wšitko prawe, hdyž so wudźěłki jenož hospodarsce ličachu. Wšitko, štož lubješe dobytk, so produkowaše, njehladajo na kwalitu a stil. Tak so samo figury Johanna J. Kaendlera (1706–1775), «załožerja swójskeho europskeho pórclinoweho stila», znjewužiwachu a z přidatnymi «šikwanymi» atributami produkowachu a předawachu. Direktorojo wšelakoreho nahlada a nastajenja so w poměrnje krótkim času wotměnjachu (po mjenowanym H. C. Brunemann, P. Gesell). K porno ryzy komercielnemu (a na krótki čas finacielnje wuspěšnemu) postupowanju direktorow nastupi młoda generacija wuměłcow z nowymi a časej wotpowědowacymi idejemi. Woni zahajichu a přesadźichu (po měšeńcy najwšelakorišich stilow) epochu «Młodźinskeho stila» («Jugendstil»). Běchu to Erich Hösel (wot 1903), mj. dr. August L. Achtenhagen kaž tež Otto Pilz, šuler prof. Spielera.
Do koncepta młodych wuměłcow, do noweho stila so produkcija narodnych, ludowych drastow hižo njehodźeše.
Pjećadwaceći drastowych pórclinowych figurow prof. Huga Spielera je po wuhotowanju jara wšelakorych, w detailu su drasty sylnišo abo słabšo wuwjedźene, figury maja žiwy abo bóle statiski pohib předstajejo lóštny abo skerje chutny charakter. Hodźi so prajić, zo su jara «blisko k wšědnemu» a někotre mjenje wuměłske a estetisce nic jednotnje formowane.
Zo k wjetšej produkciji figurow tehdom přišło njeje, to čini jich dźensa ćim hódnotniše.
Před 110 lětami je so pjeć figurow w narodnych drastach Serbow spodobnje zhotowiło a w tutym hódnym pórclinu zwěčniło. Čehodla pak njejsu wone w Serbach znate? Čehodla A. Muka njeje propagował, njeje wo nich pisał? Čehodla njejsu w zapisku Maćič­neho muzeja? ... Zaběra z wuznamnej wustajeńcu w Drježdźanach 1896 je a wostanje dale powabliwa.

Budyski Serbski muzej wotewri k tomu lětsa w oktobrje wosebitu wustajeńcu.