Dańske mě sedlišća «Vindeballe» –
znankstwo połobskosłowjańsko-dańskich stawiznow
w srjejźowěku?

STEFANIE KRAWCOJC

Pśedspomnjeśe

W slědujucem nastawku wužywam za pódwjacornosłowjańske rody w stronach źinsajšneje pódzajtšneje Nimskeje zapśimjeśe «Połobskosłowjany» a pódla togo teke łatyńske zapśimjeśe «Venedi» (na nimski: Wenden). To se wótchylijo wót nałoga, nimske pomjenjenje «niedersorbisch» a «wendisch» najadno stajiś a se maka z wužywanim zapśimjeśa w dańskem diskursu. W dań­skej rěcy powěda se wó «Vender», na starodański «Vindir». Tak to nałožujo teke Jakob Buhl. Na jogo pśinosku bazěrujo toś ten nastawk.

Połobskosłowjańske rody srjejźowěka w baltiskich stronach

Połobskosłowjańske rody ranego srjejźowěka njejsu byli kšute a homogene wótźělby, ale kradu mobilne a fleksibelne w swójom zestajenju. Tencas su Połobskosłowjany wobydlili wjelicke źěle pódpołnocneje a pódzajtšneje Nimskeje (tak pomjenjona «Germania Slavica»), strony mjazy Łobjom, Solawu a Odru. Wóni su se sedlili až do Pódzajtšnego mórja, schylami teke w Holsteinskej a na dańskich kupach.
Wuznamne połobskosłowjańske rody w pódpołnocnych stronach su wósebnje byli Obotrity (abo teke Bodrice), Lutice a Rjany.

Obotrity (hist.) su bydlili w stronach źinsajšneje Mecklenburgskeje a Holsteinskeje. W póznem sedymem a wósymem stolěśu su wóni se zasedlili do regiona mjazy Pódzajtšnym mórjom, Łobjom a rěku Warnow. Ku kóńcoju wósymego stolěśa su se namakali prědne wjerchy, rownocasnje jo dojšło k nutśikownym rozkoram.
Wšuderkano pśibytne w stawiznach regiona su byli wójny wó nadkněstwo we wobcerku pódwjacornego Pódzajtšnego mórja. W konfliktach z pódpołnocnymi susedami jo dański kral Gudfred w lěśe 808 znicył głowne sedlišćo Reric1.
Ale teke wót drugego boka jo grozyła njedara: W lěśe 955 jo kejžor Otto I. pódejśpił Obotrity. W prědnem wjelikem zběžku Słowjanow w lěśe 983 jo pak se jim póraźiło swóje strony zasej wulichowaś.
Aby dojśpiła stabilnosć, jo pytała wósebnje dynastija Nakonidow wót 10.–12. stolěśa nowe drogi. Pólaki su byli pśikład za nich. Jim jo se wót 960 pód kněstwom Mieszka I. póraźiło egoizm rodow pśewinuś a natwariś politisku jadnotu z kśesćijańskeju nadtwarju. Nakonidy su w móžnem kśesćijańskem półobskem staśe wiźeli šansu, sakskemu misioněrowanjeju a dobyśeju zadoraś. Toś to misioněrowanje jo se pśecej zaměriło na pódejśpjenje. Togodla su pytali zwisk z christianizěrowaneju Dańskeju a kśesćijaństwom. Śěžkosć jo w tom wobstojała, až połobskosłowjańske rody su ze swójimi rodowymi tatańskimi bogami (na pśikład Radegast w Mecklenburgskej a Swjatowit na Rujanach) teke zwězali swóju identitu. Wóni njejsu byli zwólne, ju zlažkim woprowaś cuzabnej nabóžninje. Zajźowa pśi tom su byli teke z tym zwězane pśidatne drastiske danki. Tak su wšykne wopyty wó pśetwórjenje se rozbili, wušej togo su rozkory pśiwóstśili situaciju. Dramatiskosć jo spóznajobne z togo, až kněžarje Nakonidow jano mało gdy su wumrěli pśirodneje smjerśi. Cesto su cuze (wósebnje dańske) wjerchy politiske mordarstwa spěchowali. Stawizny obotritskego mócnarstwa su se kóńcyli w 12. stolěśu. W lěśe 1147 jo «Wendenkreuzzug» (kśicna wójna pśeśiwo Połobskosłowjanam) sakskego wójwody Heinricha Lawa, «der Löwe» wuspěšny był. Heinrich jo pódejśpił wjelike źěle obotritskego mócnarstwa. W slědujucej wójnje z Dańskimi a Sakskimi buchu zbytki obotritskego mócnarstwa teke dobyte.
Jich suseźi w pódpołdnju, te hyšći tatańske Lutice, su dłujko se stajali christianizěrowanjeju. Wóni su se woborali pśeśiwo procowanjeju kejžora Otta I., pódzajtšne strony Łobja nuźiś pód «nimske» kněstwo.
Z luticiskeje tatańskeje głowneje swětnice w Rethrje jo wujšeł w lěśe 983 wjeliki zběžk Słowjanow z nawjedujucym wobźělenim Luticow. Ale nic jano nadpady wótwenka su wósłabili Lutice, teke nutśikowne riwality ako domacna wójna w pěśźasetych lětach 11. stolěśa. Tak jo biskupoju Burchardoju II. von Halberstadt se póraźiło ze sakskeju wójnarskeju kampanju Rethra w zymje 1067/1068 rozbiś. Ale hyšći su tatańske połobskosłowjańske nabóžniny byli žywe. Wótněnta jo pśewzeła Arkona nadawk religioznego centruma tatańskich Połobskosłowjanow. «Wendenkreuzzug» (kśicna wójna pśeśiwo Połobskosłowjanam) 1147 jo był skazba teke za Lutice. Jich kraje su byli ako źěle wójwodstwowu Pomorskeje a Mecklenburgskeje a Marki Bramborskeje teke źěle Swětego romskego mócnarstwa nimskego naroda. Luticiska ludnosć jo pśez wjele lět wójny była deciměrowana a asimilěrowana pśez sakske sedlarje.
Rjany su byli pódwjacornosłowjań­ski lud na Rujanach a na wokolnem kraju. W 12. stolěśu su wóni byli tšachajuce namórske rubjažniki, kenž su za samskim nałogom operěrowali ako Wikingi. Wóni pak su teke pilnje wikowali ze Skandinawiskeju a Baltikumom. Sakske su z dańskeju pomocu połobskosłowjańske kultury pśisamem wutamali. Na zachopjeńku 12. stolěśa jo se Danam raźiło rjansku dominěrujucu poziciju w pódpołdnju Pódzajtšnego mórja pódłamaś.
Rjany su pśez wjeliku licbu wójnow zgubili swóju njewótwisnosć. Dokóńcne dańske dobyśe jo było dobywanje tempelowego groda na Kapje Arkonje pśez dańskego krala Waldemara I. a Roskildskego biskupa Absalona w lěśe 1168. Grod jo až do togo casa był głowna swětnica rjanskeje polyteistiskeje nabóžniny, kótaraž jo była pódprěta wót mócneje mjeršnikoweje kasty. Dany su teke spalili wjeliku drjewjanu figuru połobskosłowjańskego boga Swjatowita, kenž jo měł styri głowy a sněgběłego kónja. Zazdaśim jo wón měł styri głowy, aby do styrich njebjaskich směrow mógł glědaś. Druga teorija jo, až Swjatowit spócetnje jo měł tśi głowy a až stwórta głowa jo był kśesćijański swěty Vitus, kenž jo był sajźony do tatań­skeje wěry. Jogo tempel w Arkonje na Rujanach jo był slědna eksistěrujuca swěta městnosć Połobskosłowjanow. Wóni su nejžpjerwjej pó wšakich wopytach christianizěrowanja wót 10.–13. stolěśa pśecej zasej se wrośili do stareje tatańskeje wěry. Ale něnto su Rjany teke how kapitulěrowali. Wjerchy na Rujanach su se pśiwobrośili kśesćijaństwoju. Wjerch Jaromar I. jo był lenikaŕ dańskego krala, Rujany su słušali do dańskego biskupstwa Roskilde. W lěśe 1186 jo ceła Pomorska była dańska. Witzlaw z Rujan jo był slědny słowjański wjerch na Rujanach, wón jo wumrěł w lěśe 1325. Rjanska rěc jo wótemrěła zachopjeńk 15. stolěśa. Ze stronow na pódwjacor Łobja su pśidrogowali Dolnosakske, Holsteinske, Friziske, Hollandarje a Flamarje. Słowjańske městne a familijowe mjenja pak dopominaju na słowjańsku zachadnosć.
Pśez śěganja ludow, wójny a germańske kolonizacije su teke wětšynu wšych drugich połobskosłowjań­skich rodow zanicowali abo asimilěrowali. Te rědne połobskosłowjańske města, kótarež jo Hamburgski wucony Albert Krantz w lěśe 1519 wopisował w swójich knigłach «Geschichte der Wenden» (Stawizny Połobskołowjanow), njejsu wěcej byli eksistentne. Rowno tak pšec jo była ta wjelika połobskołowjańska móc, kótaraž jo něga mócnym kralam kradu napórała.
W běgu «pódzajtšokolonizacije» (Ostkolonisation) wót 11., wósebnje pak wót 12. a 13. stolěśa, su Połobskołowjany se zjadnośili z nowymi pśidrogowanymi nimskimi sedlarjami.
Pśez stolěśa su kraje pódzajtšnje wót Łobja a Solawy byli wěcejrěcne. Pómałem su pódwjacornosłowjańske rěcy wótemrěwali, kótarež su se dłujko spóromje nimskich dialektow powědali.
Wót něga raz wjele połobskosłowjańskich rodow jo jano mały źěl mógał wobchowaś swóju identitetu. Mimo serbšćiny we Łužycy jo kašubšćina ako jadnučka połobskosłowjańska rěc wušej wóstała. Toś ta rěc se źinsa hyšći powěda w něntejšnem pólskem Pomorskem wójwodstwje. Z teje mjeńšyny rodujo pśipódla gronjone spisowaśel Günter Grass. – Ewangelski źěl Kašubow, Słowińce w Slěznopomorskej (Pomorze Tylne), su swój idiom dokóńcnje zezgubowali pśez germanizaciju wokoło 1900.

Dany a pódpołnocne rody starych Połobskosłowjanow

Połobskosłowjańske rody na pśibrjogu Pódzajtšnego mórja a kralojstwo Dańska su w srjejźowěku byli na wjeleseraki part zwězane. Wóni su wikowali mjazy sobu, Połobskosłowjany («Vender») su se zasedlili na pódpołdnjowych dań­skich kupach a su załožyli wikowańske sedlišća.
Inge Lise Pedersen wót Dańskego instituta za dialektowe slěźenje2 samo měni, až by ewentuelnje mógło se powědaś wó dańsko-połobskosłowjańskej («dansk-vendisk») měšanej kulturje. Za tu interpretaciju znanje teke archeologiske namakanki w stronach Sydsjællanda a kupy Møn a tejerownosći fakt słowjańskego zasedlenja na dań­skich kupach.
Połobskosłowjany su wšake nawuknuli wót Skandinawijarjow, tak su wóni zgótowali łoźi typa «vendersnekke» za nałogom wikingowych łoźow. Dany pak su nawuknuli wót nich twaŕ śěžkich drjewjanych konstrukcijow, ako mósty abo «trelleborgi»3. Połobskosłowjany su źe byli specialisty w tom, stajiś nasypowe załožki w bagnitych stronach.
Dańske krale su teke se wóženili z połobskosłowjańskimi princesnami. Kral Harald Blåtand (*~910–†987, «módry zub») na pśikład jo był w drugem manźelstwje wóženjony z Tove (teke Tore abo Tofa pómjenjona) z Mecklenburgskeje. Wóna jo była źowka obotritskego wjercha Mstiwoja ze šlachty Nakonidow.
Z Obotritami su Dany wótergi byli w rozkorje, wótergi zwězane. Zwězk jo wobstojał na pśikład w lěśe 817 we wójowanju wó twardnicu Itzehoe4 pśeśiwo Frankam, pózdźej z Rjanami pśeśiwo Sakskim – we wobyma padoma pótakem pśeśiwo tencasnym Nimcam.
Wó wurubjenjach dańskich pśimó­rjow pśez Połobskosłowjanow jo dański wucony Saxo Grammaticus (1160–1208) powěźeł, a na kupje Langeland jo samo masaker se wótměł! Kupa Ærø jo se kśěła šćitaś pśed «połobskosłowjańskeju (‹vendisk›) tšachotu» z wósebnymi woborańskimi załožkami wokoło swójich pśimórjow. Ale teke Dany su w połobskosłowjańskich stronach rubili a pódpalowali. Znicenje groda Arkona na Rujanach w lěśe 1169 jo na wobrazu ze 19. stolěśa wiźeś na groźe Frederiksborg w Hillerøźe blisko Kopenhagena.
Wó pódejśpjenju źěla Połobskosłowjanow jo znanił dański kralojski titel až do 1972: Frederik IX., regent wót 1947–1972, jo se hyšći titulěrował «Kral Dańskeje, kral Połobskosłowjanow («Venderne») a Gotow, wójwoda Schleswig-Holsteinskeje, Stormarna, Dithmarschena, Lauenburga a Oldenburga». Jogo źowka, źinsajšna kralowka Margarethe II., jo jano «Kralowka Dańskeje».
Zgromadna zachadnosć jo w Dań­skej swóje slědy zawóstajiła. Na pśikład brachuju w dialektach na kupoma Lolland a Falster charakteristiske dańske fonemy. Rěcywědniki z togo wuchadaju, až toś to wótchylenje wěrjepódobnje se wótwóźujo wót pjerwjejšnego wliwa połobskosłowjańskich rěcow.

Połobskosłowjany na dańskej kupje Ærø

Slědy połobskosłowjańskich sedlišćow su hyšći jasnje spóznaś na dańskima kupoma Lolland a Falster. Tam dajo słowjańske městne mjenja ze sufiksom «itse»: Korselitse, Kramnitse, Kuditse a Tillitse. Za toś to wukłaźenje dajo teke pokazki w drugich městnych mjenjach, w archeologiskich namakankach a w historiskich rozpšawach.
Mjenja sedlišćowu «Vindeby» (na Tåsingu a Langelanźe) a «Vindeballe» (na Ærø) pak su pódpołnocnogermańske a wót wětšyny wobydlarstwa tak pomjenjone Połobskosłowjany («Vender») su pótakem byli how mjeńšyna.
Južo pśi prědnem pomjenjenju kupy «Ærø» 1137 se Połobskosłowjany, «Vender», naspomnjeju. Islandski «skald»5 Ivar Ingimundarsson jo powěźeł w swójom spiwje wó łoźowej bitwje norwegskego wikinga Sigurda Slempego z wó­sym «vendersnekker»-łoźami na pódpołdnjo kupy Ærø. Norwegaŕ jo dobył nad połobskosłowjańskimi wójskami, wšych su wuzabijali a wobjesyli.

Mě sedlišća «Vindeballe»

«Vindeballe», w staršych dokumentach «Windeballi», jo normalnje wukładowane ako «wejsny źěl Połobskosłowjanow» (na starodański ‹Vindir›). Słowny źěl «Vinde-» pokazujo na słowjańsku mjeńšynu. W pśirownanju z drugimi kupami ako Langeland how njedajo jasne archeologiske abo rěcnohistoriske pokazki za taku interpretaciju. How teke njedajo pólinowe mjenja połobskosłowjańskego póchada. Weto se chylaju w cełej pódpołdnjowej Dańskej a teke na Ærø k hypotezy wó połobskosłowjańskich sedlišćach.
Kótare druge wukładowanja słowa «Vindeballe» by byli móžne? Słowny zdonk «Vin(d)» móžo teke wóznamjeniś «kśiwa rěcycka» abo «wětšowate strony». Poměrnje wjele wětša how pak njedajo. Pśispomnjeśa gódna rěcycka teke njejo znata we wokolinje Vindeballe a kak jo sedlišćo w něgajšnych casach wuglědało, tejerownosći felujo.
Staropódpołnocne słowo «vin» (łuka, tšawowaty) pak se zazdaśim južo njejo wužywało, ako su w póznem srjejźowěku nastali městne mjenja z kóńcowku «-balle(r)». (Starodańske słowo «-balle» wóznamjenijo «wejsny źěl».)
Tak móžo se toś to wujasnjenje wuzamknuś, mimo togo se słowo «Vin(d)» w pódpołnocnych źělach Skandinawiskeje wěcej wužywa.
Wósobowe mě «Vindi» njejo w dańskich stronach dokumentěrowane a toś njejo mógło swójo mě daś za sedlišćo «Vindeballe».
Z togo slědujo, až jo móžno, až Połobskosłowjany su bydlili na kupje Ærø a až sedlišćo Vindeballe jo swó­jo mě wót Połobskosłowjanow abo «Vender» dostało.

Za nastawk som wužywała pśinosk Jakoba Buhla: «Stednavnet Vindeballe». I: Jakob Buhl og Ingelise Kjær (Udg.): «Tranderup – Vindeballe på Ærø.» Videnbase, Hæfte 27. Ærø Natur- og Energiskole, Projekt «Ærøs Kulturlandskab» 2007, s. 60-61. Z pśijaśelnym pśizwólenim awtora.



1
Na Wismarskem zalewje na pódpołnoc Wismara, nic źinsajšne město Rerik.
2
Dansk Institut for Dialektforskning
3
Kulowate grody we wikingowej dobje
4
W źinsajšnej Schleswig-Holsteinskej
5
Skald, staropódpołnocny „skáld“, jo był dwórski basnikaŕ w srjejźowěkowej Skandinawiskej